Maslahattan Mevzuata: Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nin Makâsıdu’ş-Şerîa Perspektifinden Değerlendirilmesi

Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi, genel kanunlaştırma faaliyetlerinin önemli bir parçasını teşkil etmekte olup aile hukukuna dair konuların sistematik şekilde düzenlenmesini hedefleyen müstakil bir çalışmadır. Osmanlı Devleti’nde kısa bir süre yürürlükte kalmış olmasına rağmen geniş yankılar uyandırmış gerek Osmanlı hukuk pratiği gerek sonraki dönemden günümüze uzanan süre içerisinde farklı devletlerin kanunlarında dahi etkili olmuştur. Kararname bu yönüyle tarihsel bir metin olmanın ötesindedir. Kararname, klasik fıkhî birikimden istifade etmiş olmanın yanında yürürlüğe girdiği dönemin hukukî ihtiyaçlarına cevap verme çabasını da açıkça ortaya koymaktadır. İslâm hukukunda makâsıdu’ş-şerîa, her dönemde karşılaşılan meselelerin değerlendirilmesinde temel bir başvuru noktası olmuştur. Şâri‘in maksatları yalnızca usûl alanında teorik ilkeler olarak değerlendirilmemiş hukukun pratik alanında furû meselelere dair hüküm verilirken de belirleyici rol oynamıştır. Bu bağlamda zarûriyyât olarak bilinen din, can, akıl, nesil ve malın korunması esasları, aile hukukuna ilişkin düzenlemelerde doğrudan ve dolaylı biçimlerde karşılık bulmaktadır. Evliliğin meşru zemine oturtulması neslin korunmasına hizmet ederken, mehir ve nafaka ile ilgili düzenlemeler aynı zamanda malın korunmasını sağlamaktadır. Bu düzenlemeler, bireylerin fiziksel ve psikolojik güvenliğini temin etmek suretiyle canın korunmasına da hizmet etmektedir. Zinânın yasaklanması hem neslin hem dinin korunmasıyla ilişkilendirilen çok boyutlu bir düzenlemedir. Nikâhla oluşan akrabalık bağı ve talâk ile ilgili hükümler de yine aile düzeninin devamını sağlamaya yönelik olarak makâsıdî çerçevede değerlendirilebilmektedir. Kararname aile hukukuna dair birçok meselede bu makâsıdî yaklaşımı yansıtan hükümler içermektedir. Kararname’de nikâhın kuruluşu, talâkın gerçekleşmesi ve bunlara bağlı ihtilâfların çözümünde Şâri‘in maksatlarını dikkate alan tercihlerde bulunulduğu görülmektedir. Çalışmada, Kararname’deki bu düzenlemelerin makâsıdu’ş-şerîa ile irtibatı incelenmiş; özellikle zararın izalesi, neslin ve ailenin korunması, can ve aklın muhafazası gibi temel maksatların hükümlere nasıl yön verdiği ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Kararname’nin, klasik fıkhî mirası sürdürmekle birlikte tercih edilen görüşlerin ardında çoğu zaman maslahatı dikkate alan, zararları bertaraf etmeyi amaçlayan ve aile birliğini korumayı önceleyen makâsıdî bir yaklaşımın bulunduğu tespit edilmiştir. Bu tespit, Osmanlı kanunlaştırma tecrübesinde makâsıdu’ş-şerîanın aile hukukunda belirleyici bir çerçeve sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku, Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi, Makâsıdu’ş-Şerîa, Nikâh, Talâk