İNGİLİZ ANAYASASINDA DEĞİŞİM VE GERİ DEĞİŞİM: FESİH YETKİSİNİN KALDIRILMASI VE YENİDEN GETİRİLMESİ (2011-2022)
Mülkiye Devlet Hukuk Siyaset Kongresi 2026, Ankara, Türkiye, 26 - 27 Mart 2026, ss.262-264, (Özet Bildiri)
- Yayın Türü: Bildiri / Özet Bildiri
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Basıldığı Ülke: Türkiye
- Sayfa Sayıları: ss.262-264
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Ankara Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
İNGİLİZ ANAYASASINDA DEĞİŞİM VE GERİ DEĞİŞİM: FESİHYETKİSİNİN KALDIRILMASI VE YENİDEN GETİRİLMESİ (2011-2022)Hasan Sayim VURAL*İngiltere’de Başbakanın talebi üzerine Tacın Avam Kamarasını fesihyetkisi, Şanlı Devrim’den bu yana Parlamentonun üstünlüğü altında gelişmekteolan kendine özgü Anayasanın asırlık kurallarından biri olmuştur. Hükümetinyasamaya karşı siyasi sorumluluğu ilkesi üzerinden işleyen Westminsterparlamentarizminde hükümet istikrarı için zaruri bir dengeleyici mekanizmaişlevinde bulunan bu Taca ait yetki (royal prerogative), ilginç bir biçimde 2011yılında çıkarılan bir yasa ile kaldırıldıktan sonra 2022 yılında çıkarılan bir yasaile “ihya” edilmek suretiyle geri getirilmek istenmiştir. Bu bildiri İngiliz anayasahukukunda fesih yetkisinin gelişimindeki bu ilginç evreyi ele almayıamaçlamaktadır.İngiliz anayasa hukukunda yasamanın yürütmenin bakanlarınıcezalandırma yetkisinden evrilerek güvenoyu ve gensoru uygulamalarına doğrugelişmiş bir kurum olan siyasi sorumluluk, genel olarak yürütmenin yasamayakarşı siyasi sorumluluğu anlamına gelse de 20. yüzyılda özellikle BaşbakanınAvam Kamarasına karşı siyasi sorumluluğu biçimini almıştır. Başbakan veAvam Kamarası çoğunluğu arasında kurulan dengede istikrar iki tarafın ellerindeölümcül silahlar tutmasına bağlanmıştır. Avam Kamarasında çoğunluk gensoruyoluyla Başbakanı düşürebilir; Başbakan ise Tacın fesih yetkisini kullanmasınıtalep ederek seçime gidebilir ve yasama üyelikleri yenilenir. Bu yetkilere silahdenilmesi boşuna bir benzetmeden ibaret değildir: bunlar tevcih edildiği yetkiliorgan üzerinde etki ve isabetle kullanıldığında onun organlık sıfatına son verecekkudrettedir. Siyasi partilerin bu düzeylerdeki siyasi katılmanın yegânedüzenleyicileri olmaya devam ettiği gerçeği ışığında, Başbakanın çoğunluğungüvenini kaybetmesinin ancak öncelikle kendi partisi içindeki disiplinikaybetmesiyle mümkün olabileceği açıktır. O halde Başbakan’ın elinde bulunanfesih silahının etkisiz hale getirecekleri arasında ilkin kendi partisi içindekimuhalif hizipler akla gelmelidir. Seçimlerin yenilenmesi parti içindeki muhalifüyeler için tecrübe ve ağırlıklarına göre farklı zorluk derecelerinde yeni birsınanma getirir: Yeniden aday olmayı, ya da yeniden seçilmeyibaşaramayabilirler. Fesih yetkisi özellikle Başbakanı evvelemirde desteklemiş* Dr. Öğr. Üyesi, Ankara Üniversitesi, vural@politics.ankara.edu.tr, ORCID: 0000-0002-5160-7414.BİLDİRİ ÖZETLERİ263bulunan çoğunluğun disiplinini sağlamakta kullanışlıdır. Bu yetkinin Başbakanyönünden ikinci faydası ise seçim zamanlamasında belirleyici olabilme iktidarısağlamasıdır.İngiliz parlamentarizmine zaman zaman eleştirilen Başbakancı karakterinikazandıran mekanizmalardan biri de fesih yetkisidir. Bu yetki iki partili bir partisistemiyle işleyen çoğunlukçu bir demokratik siyasi sistem içinde kullanılarakhayata geçmektedir. Ancak 1990lardan itibaren giderek belirginlik kazanan yenisiyasi bölünme hatları ile yirmi birinci yüzyılın şafağında bir güneş gibi doğanbölgesel siyasetin yarattığı yeni bölünmelerin Avam Kamarasında temsiliniüstlenen adaylar, giderek daha fazla seçim çevresinde birinci gelmeyi başararakdar bölge seçim sisteminin dar filtresini geçebildiler. Bu nedenle Avam Kamarasısiyasi kompozisyonu iki büyük partinin toplam payının gerilediği; diğerlerininsekalıcılaştığı, sayısının ve büyüklüğünün arttığı bir gelişme gösterdi. Bu gelişmesebebiyle zorlanan iki partili sistemin sonunda arızalanarak Avam Kamarasındatek parti çoğunluğu üretemediği 2011 yılında, hükümeti kurabilmek için partilerarasında koalisyona gitmek gerekti. Bu ise öteden beri gelişmekte olan çoğunlukkarşıtı eleştirinin önemli bir argümanına, Başbakan’ın elinden fesih silahınınalınmasına, yasama zemininde bir siyasi reform girişimine dönüşme fırsatı verdi.İngiliz demokrasisinin en az deneyimli olduğu hususlardan biri olan koalisyonhükümeti meselesi, basit çoğunluğa sahip Muhafazakar Parti ile LiberalDemokratların katılmasıyla ulaşılan salt çoğunluk sayesinde uzatmadançözülmüş oldu. Ancak bu görüşmelerde Liberal Demokratların ileri sürdüğü şartıkabul eden Muhafazakar Parti tarafının Başbakanın elinde bulunan fesih silahınınalınarak seçime gitme kararı alma yetkisini doğrudan Avam Kamarasına tanıyanbir anayasal değişime söz vermesi gerekti. Ülkede hükümeti kurabilmek içinzaruret haline gelmiş bir ortaklığı kurabilmek amacıyla iki ortak arasındakikarşılıklı güveni sağlamanın bir çaresi olarak Başbakanı silahsızlandırma yolunagidilmiş oldu. 2011 tarihli Sabit Dönem Yasası ile asırlık mekanizmalarda köklüdeğişiklikler getirmek pahasına fesih yetkisi kaldırılarak Avam Kamarasınınnitelikli çoğunlukla kullanabileceği bir seçim kararı alma yetkisi getirildi.2022 tarihli “ihya” yasası, yasama sürecindeki geniş tabanlı uzlaşıyadayalı sürecin işleyişi açısından son derece dikkat çekici olduğu gibi, fesihyetkisinin geri getirilmesine ilişkin çözümün yasa kurallarında ortaya konulanteknik ifadesi açısından da benzersiz özelliktedir. Yasakoyucunun bu sıradışıformülasyona başvurmaktaki açık gayesi, bu yasa kuralıyla bir yasal yetki(statutory power) getirmediğini göstermek ve esasen 2011 tarihli Yasa ile Tacınelinden alınmış olan asırlık yetkinin “2011 tarihli Yasa hiç çıkarılmamışçasına”“ihya” edilmek suretiyle geri getirildiğini iddia edebilmektir. Böylece yenidengetirilen fesih yetkisi, yeni bir yetki değildir bilakis yakın tarihte son verilmişasırlık geleneğin yeniden diriltilmesidir. 2022 tarihli Yasa, ihya edilen fesih“DEVLETİN DÖNÜŞÜ”264yetkisinin bir yasa tarafından getirilmekle birlikte yasal yetki değil, asırlardırolduğu gibi Taca ait yetki olduğunu açıkça ileri sürmekte ve adeta kural koymaaşamasının ötesinde yorum aşamasını belirlemektedir. Bütün bu alışılmadıközellikler, hukuk ve yargı uzmanlarınca sorgulanabilir yönler içermektedir.Ancak bu noktada devreye giren bir başka kural, tartışmanın sınırlarınıçizmektedir. Yasal yetkileri öteden beri denetleyen, Taca ait yetkileridenetlememekle birlikte bunların da kullanımına ilişkin yakın zamanda içtihatgeliştirmiş bulunan Yargı, bu kuralı tartışmaktan ve buna dayalı yetki kullanımınıdenetlemeye çalışmaktan açıkça menedilmiştir. İlk maddesinde açıkça 2011tarihli Yasayı yürürlükten kaldıran 2022 tarihli Yasa, “ParlamentonunDağıtılması ve Toplanmasına ilişkin Taca Ait Yetkilerin İhyası” başlığını taşıyan2. maddesinde ise “2011 tarihli Yasa hiç çıkarılmamışçasına” ifadesinebaşvurmak suretiyle, ilgili Yasa ile son verilen yetkileri yeniden dirilttiğiniaçıklamaktadır. Ardından gelen maddede ise böylelikle geri getirilen yetkiyisorgulamayı yargıya yasaklamaktadır (Madde 3). Her ikisi de İngiliz yasamadeneyimi bakımından alışılmadık yaklaşımlardır.Bu çalışmada 2011 ve 2022 tarihli Yasalarla fesih yetkisinin öncekaldırılması ve sonra geri getirilmesi biçiminde gerçekleştirilen anayasal değişimve geri değişim ele alınmaktadır. Burada ilkin fesih yetkisinin anlamı ve işlevitanıtılmaktadır. Ardından 2011 tarihli Yasa ile gerçekleştirilen anayasaldeğişimin sebep ve sonuçları üzerinde durulmaktadır. Bir sonraki başlıkta yenikuralların uygulamasına yönelik tepkiler, eleştiriler ve iki büyük partininüzerinde buluştuğu yeni ortak yönelim açıklanacaktır. Son olarak şimdilik teknikbir sorundan ibaret görünmekle birlikte yeni tartışmalara gebe olabileceğiizlenimi veren bir husus üzerinde durulacaktır: 2022 tarihli Yasa ile getirilenanayasal yetkilerin kaynağı ve hukuki mahiyeti ve yargısal yorumu. Çalışma,anayasal değişim ve kalıcılık meselesinde aranan denge noktası hemen bütündünyada katı anayasa yaklaşımında bulunmuşken, esnek anayasalı bir düzendegerçekleşen bu örnekten yola çıkarak, esnek anayasanın değişim ve kalıcılıkmeselesine cevabının öncelikle siyaset olduğu belirlemesini bir kez dahadoğrulamaktadır.Anahtar Kelimeler: Anayasal değişim, yumuşak anayasa, yazılı olmayananayasa, fesih yetkisi, parlamentarizm.