Farmakognozide Yeni Terapötik Yaklaşım: Fitokannabinoitler ve Fitokannabinoit Benzeri Bileşikler
Eczacılıkta Yenilikler 5, Prof. Dr. Asuman BOZKIR,Prof. Dr. Ceyda Tuba ŞENGEL TÜRK, Editör, Ankara Üniversitesi, Ankara, ss.207-220, 2025
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Mesleki Kitap
- Basım Tarihi: 2025
- Yayınevi: Ankara Üniversitesi
- Basıldığı Şehir: Ankara
- Sayfa Sayıları: ss.207-220
- Editörler: Prof. Dr. Asuman BOZKIR,Prof. Dr. Ceyda Tuba ŞENGEL TÜRK, Editör
- Ankara Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Fitokannabinoitler ve fitokannabinoit benzeri bileşikler, endokannabinoit sistem (ECS) ile etkileşimleri sayesinde son yıllarda farmakognozi alanında önemli bir araştırma odağı hâline gelmiştir. Bu derleme, başta Cannabis sativa L. olmak üzere çeşitli bitkisel ve fungal kaynaklardan elde edilen doğal bileşiklerin, ECS üzerindeki etkileri ve terapötik potansiyellerini çok yönlü olarak değerlendirmektedir. Δ⁹-THC, CBD gibi majör fitokannabinoitlerin yanı sıra CBN, CBG, CBC gibi minör kannabinoitlerin yapısal özellikleri, biyosentetik yolları ve farmakodinamik profilleri ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Ayrıca, Radula marginata, Rhododendron dauricum ve Helichrysum umbraculigerum gibi kannabimimetik bileşik içeren türler üzerinden, CB1 ve CB2 reseptörleri dışında PPAR ve TRP kanalları aracılığıyla gerçekleşen biyolojik etkiler vurgulanmıştır. Söz konusu bileşiklerin antienflamatuvar, nöroprotektif, analjezik ve antitümör etkileri preklinik ve klinik düzeyde değerlendirilmektedir.Sentetik biyoloji ve omik teknolojilerin fitokannabinoitlerin sürdürülebilir üretimi, kalite kontrolü ve farmasötik standardizasyonundaki rolü ortaya konmuştur. Sonuç olarak, bu bileşikler çok yönlü terapötik etkileriyle, farmakognozide yenilikçi tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesinde önemli bir potansiyel sunmaktadır.
Phytocannabinoids and phytocannabinoid-like compounds have emerged as significant subjects of pharmacognostic research due to their multifaceted interactions with the endocannabinoid system (ECS). This review provides a comprehensive evaluation of naturally occurring compounds from Cannabis sativa L. and other botanical and fungal sources, focusing on their structural diversity, biosynthetic origins, and pharmacodynamic interactions with ECS components. Beyond the extensively studied major cannabinoids such as Δ⁹-THC and CBD, minor cannabinoids including CBN, CBG, and CBC are examined in terms of their pharmacological profiles and synthetic pathways. Additionally, cannabinoid-mimetic compounds derived from species such as Radula marginata, Rhododendron dauricum, and Helichrysum umbraculigerum are highlighted for their ability to modulate not only CB1 and CB2 receptors, but also PPARs and TRP channels. Their reported anti-inflammatory, neuroprotective, analgesic, and antitumor effects are discussed in light of current preclinical and clinical findings.Furthermore, the application of synthetic biology and omics-based platforms is explored as a promising strategy for scalable production, molecular standardization, and functional optimization of phytocannabinoid therapeutics.In conclusion, these compounds represent a dynamic frontier in pharmacognosy, offering innovative therapeutic opportunities across a broad spectrum of pathological conditions.