Enformasyon Asimetrisi Bağlamında İslam'da Bilgi Adaleti
5. ULUSLARARASI SİGORTACILIK, BANKACILIK VE FİNANS SEMPOZYUMU, Toskent, Özbekistan, 6 - 09 Ekim 2026, (Yayınlanmadı)
- Yayın Türü: Bildiri / Yayınlanmadı
- Basıldığı Şehir: Toskent
- Basıldığı Ülke: Özbekistan
- Ankara Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Öz
Amaç – Bu çalışma, enformasyon asimetrisini İslam iktisadı perspektifinden yeniden kavramsallaştırmakta ve Kur’an, hadis ile muâmelât literatürünün, enformasyon avantajının istismara dönüşmesini hangi ahlaki ve hukuki ilkelerle sınırladığını sormaktadır.
Tasarım/yöntem/yaklaşım – Kavramsal tahlil ile metin merkezli yorumlama birleştirilmektedir. Kaynaklar beş aşamalı bir protokolle seçilmiştir: normatif bir problemin belirlenmesi, ilgili kaynağın tespiti, klasik tefsir ve fıkıh yoluyla bağlamlandırılması, bilgi iktisadıyla işlevsel ilişkinin gösterilmesi ve bu ilişkinin sınırının belirtilmesi.
Bulgular – Somut olayda adalet (kıst), tarafların ne yaptığının ve neyi hak ettiğinin doğru bilinmesi olmadan belirlenemediğinden, bilgi muâmelâtta adaletin arızî değil kurucu koşuludur. İncelenen kaynaklar buna bağlı olarak bilgi eşitliğini değil, işlem döngüsüne dağıtılmış yükümlülükler yoluyla istismarın sınırlanmasını hedeflemektedir. Beş işlevsel mekanizma tespit edilmiştir: beyan, tebeyyün, emanet, beyyine/şehadet ve ehliyet. Bu yükümlülükler asimetriktir; bilgi sahibi tarafın beyanı, alıcının tebeyyün sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Araştırmanın kısıtları/çıkarımları – Çerçeve kavramsaldır ve ampirik olarak sınanmamıştır. Algoritmik opaklık ile çevrim içi finansal dezenformasyona genişletilmesi ayrı fıkhî ve ampirik inceleme gerektirmektedir.
Uygulamaya dönük çıkarımlar – Katılım finansında şer’î uygunluk değerlendirmesi, akit formunun yanında açıklama kalitesi ve müşterinin anlama düzeyiyle de desteklenebilir. Şer’î danışma kurullarında kararlar gerekçeli, izlenebilir ve çıkar çatışmasından arınmış olmalıdır.
Özgünlük/değer – Çalışma bilgi adaletini etkinlik üzerine değil kıst üzerine temellendirmekte ve bu temelden hareketle, İslamî kavramların bir listesini sunmak yerine enformasyon sorumluluğunu bilgi sahibi, alıcı, temsilci, delil üreticisi ve uzman arasında dağıtan çok katmanlı bir yönetişim mimarisi olarak okumaktadır.
Abstract
Purpose – This paper reconceptualises information asymmetry from the perspective of Islamic economics, asking by which moral and legal principles the Qur’an, hadith and mu’āmalāt literature constrain the conversion of an informational advantage into exploitation.
Design/methodology/approach – Conceptual analysis is combined with text-centred interpretation. Sources were selected through a five-stage protocol: identifying a normative problem, locating the relevant source, contextualising it through classical tafsīr and fiqh, establishing a functional relationship with information economics, and specifying that relationship’s limit.
Findings – Because justice in the concrete case (qisṭ) cannot be determined without accurate knowledge of what each party has done and is owed, information is a constitutive rather than an incidental condition of justice in mu’āmalāt. The sources examined accordingly pursue not informational equality but the containment of exploitation, through obligations distributed across the transaction cycle. Five functional mechanisms are identified: disclosure (bayān), verification (tabayyun), trusteeship (amānah), evidence and testimony (bayyina/shahāda) and competence (ahliyya). These obligations are asymmetrical: disclosure by the informed party does not discharge the recipient’s duty to verify.
Research limitations/implications – The framework is conceptual and untested empirically. Extending it to algorithmic opacity and online financial disinformation requires separate juristic and empirical investigation.
Practical implications – In participation finance, Sharī’ah compliance assessment may be supported by disclosure quality and customer comprehension alongside contractual form. In Sharī’ah advisory boards, decisions should be reasoned, traceable and free of conflicts of interest.
Originality/value – The paper grounds information justice in qisṭ rather than in efficiency, and derives from that grounding a multi-layered governance architecture allocating informational responsibility among the informed party, the recipient, the agent, the producer of evidence and the expert, rather than presenting a list of Islamic concepts.