Research Information System
Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi (TÜBA-KED), no. 32, pp.149-170, 2025 (Peer-Reviewed Journal)
Bu çalışma, tarihsel olarak kervan rotası işlevi gören Diyarbakır/Çermik–Şanlıurfa/Siverek hattındaki taş döşemeli yol kesimlerini mimari karakteristikleri, yapım teknikleri ve kültürel peyzaj içindeki konumları üzerinden disiplinlerarası bir yaklaşımla inceler. 2021–2023 döneminde yürütülen araştırmada hassas GPS ölçümleri, yerinde mimari belgeleme, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) tabanlı sayısallaştırma ve literatür taraması, yarı yapılandırılmış sözlü tarih görüşmeleriyle çapraz doğrulanarak bütünleştirilmiştir. Bulgular, yerel volkanik taşla (bazalt) inşa edilmiş, yaklaşık 3,0 m (yer yer 4,8 m) genişlikte çeşitli döşeme tipolojilerini ortaya koyar. Kenar bordürleme, orta hat düzeni, yatak–dolgu kurgusu, derz davranışı ve eğim–drenaj yönetimine yönelik tasarım kararları, topoğrafyaya uyumlu dallanma ve bazı kesimlerde çift şeritlenme ile tamamlanır. Ayrıca güzergâhın Artuklu–Osmanlı dönemlerinde ticaret/lojistik altyapısı olarak kısmi standardizasyon eğilimleri gösterdiği; mevcut kalıntıların ise sıradan patikalardan farklı olarak, kilometrelerce uzunluğunda taş yollar olduğu anlaşılmıştır. Somut miras öğeleri (yol kaplaması, köprüler, hanlar) ile somut olmayan miras (rota bilgisi, hareket pratikleri, toplumsal bellek) arasındaki etkileşim, kültürel peyzaj ölçeğinde bütüncül bir okuma sağlar. Başlıca riskler belgeleme ve izleme eksikliği, malzeme sökümü, bitki örtüsü baskısı ve modern ulaşım ile inşaat müdahaleleridir. Çalışma; envanter ve tescil süreçlerinin hızlandırılmasını, risk temelli alan yönetimi ile bakım–izleme döngülerinin kurulmasını, 3B belgeleme ve haritalama tekniklerinin kullanılmasını ve koruma–kullanma dengesi gözetilerek güzergâhın “kültür rotası” olarak kontrollü yeniden kullanımını önermektedir.