Osmanlı Mesâha ilmi: Eğinli Nu'man Efendi'nin Tebyînü A'mali'l-Misâha isimli eseri bağlamında
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İSLAM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HALİME MÜCELLA DEMİRHAN ÇAVUŞOĞLU
Eş Danışman: REMZİ DEMİR, EYUP BAŞ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mesâha ilmi, en genel hali ile İslam medeniyetinde uygulamalı geometri bilimi için kullanılmaktadır. Osmanlı öncesi İslam medeniyeti için geniş çaplı araştırmalara konu olan bu bilim, Osmanlı Dönemi için ise sınırlı sayıda çalışmaya sahiptir. Osmanlı Devleti, İslam medeniyetinin ilmî teşekkülünü devralmış ve XVIII. yüzyıla kadar bu çizginin dışına çıkmamıştır. XVIII. yüzyıl ise Osmanlı Devleti için bir kırılma noktası teşkil etmiş ve bu yüzyılda devletin askeri anlamda yaşadığı sıkıntıların çözümünün Batı'nın sahip olduğu bilim ve teknolojiye sahip olunarak çözülebileceğine inanan zihniyet kendini açıkça hissettirmeye başlamıştır. Eğinli Nu'mân ya da diğer bir ifade ile Ebu Sehl Nu'mân Efendi, XVIII. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin âlimlerindendir. Divriği ve Diyarbakır medreselerinde eğitim alan Nu'mân Efendi, hayatının her dönemini yazdığı eserler yolu ile kaleme almış bunu yaparken yaşadığı sıkıntıları bu sıkıntılara getirdiği çözümleri ayrıntıları yine bu eserler yolu ile açıklamıştır. Nu'mân Efendi'nin Tedbîrât-ı Pesendîde, Destan ve Tahlilu'd-Duhân isimli eserleri Arap harflerinden Latin dillerine çevrilmiş ve incelenmiştir. Nu'mân Efendi'nin 1741 yılında sınır mollası olarak görev aldığı Belgrad Antlaşması sonrası sınır görüşmeleri sırasında edindiği tecrübelere dayanarak yazdığı Tebyînü A'mâli'l-Misâha isimli mesâha eseri ise henüz geniş çaplı bir araştırmaya konu olmamıştır. Çalışmamızda Osmanlı Devleti için önemli bir yüzyıl olan XVIII. yüzyıla ait Tebyînü A'mâli'l-Misâha isimli bu eser Arap harflerinden Latin harflerine çevrilmiş ve matematiksel olarak incelenmiştir. Metinle ilgili bir sözlük hazırlanmış ve bu yolla metin günümüz Türkçesinde anlam bularak Osmanlı matematik tarihine kazandırılmıştır. Çalışmada Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan XIX. yüzyıla kadar Osmanlı Devleti'nde mesâha ile ilgili yazılan eserlerin genel bir incelemesi yapılmıştır. Söz konusu eserlerin içeriğinin XVIII. yüzyıldan önce yalnızca Osmanlı öncesi İslam medeniyetinin mesâha bilgisine dayandığı adı geçen eserlerin XVIII. yüzyıldan sonra ise Batı medeniyetinden etkilenerek ve çoğunlukla tercüme yolu ile yazıldığı görülmüştür. İncelemiş olduğumuz literatür içerisinde Tebyînü A'mâli'l-Misâha'nın ise Batılı unsurlar taşıyan ilk mesâha eserlerinden biri olduğu görülmüştür. Çalışmada, kendisinden sonra yazılan mesâha eserleri üzerinde açık bir etkisinin saptanamadığı bu eserin, bir Osmanlı mollasının Batı'nın ilim ve fenni karşısında gösterdiği tutumu göz önüne koymuş olması anlamında Osmanlı mesâha literatürü içerisinde ayrıcalıklı bir yere sahip olduğu görülmüştür. Çalışmanın bu yönü ile bilim tarihimize katkısı olmakla birlikte bilim sosyolojisi alanında yapılacak yeni çalışmalara da küçük bir kaynak teşkil edeceği de düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Mesâha, İslam medeniyetinde mesâha, Osmanlılarda mesâha, Eğinli Nu'mân, Ebu Sehl Nu'mân, Tebyînü A'mâli'l-Misâha, Tabla, Plançete.