DOMATES, KAVUN VE TATLI MISIR TOHUMLARINDA STRES ALTINDA TOHUM ÇİMLENMESİNİN ULTRA-SONİK SES DALGALARI KULLANILARAK İYİLEŞTİRİLMESİ

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BAHÇE BİTKİLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NURCAN MEMİŞ

Danışman: İbrahim Demir

Özet:

Bu çalışmada ultrasonik priming yapılan domates, kavun ve tatlı mısır tohumlarının çimlenme performansı ile farklı abiyotik stres koşulları altındaki çimlenme davranışı, fide çıkışı ve domates/kavunda enzim aktivasyonu üzerine etkileri araştırılmıştır. Tohumlar ultrasonik su banyosunda 50 kHz frekansta, 22±2°C sıcaklıkta, 1 L saf su içerisinde fileler kullanılarak 10, 20, 40 ve 60 dakika süreyle muamele edilmiştir. Kontrol grubu olarak herhangi bir uygulama yapılmamış kuru tohumlar kullanılmıştır. Ultrason uygulamasının ardından tohumlara soğuk, tuzluluk, kuraklık, soğuk+tuzluluk ve soğuk+kuraklık stres testleri uygulanmıştır. Çimlenme performansı normal çimlenme oranı (NÇO), toplam çimlenme (TÇ) ve ortalama çimlenme zamanı (OÇZ) parametreleri üzerinden değerlendirilmiştir. Ayrıca yaşlandırılmış tohumlarda ultrasonik priming uygulamasının etkileri de incelenmiştir. Tür bazında değerlendirildiğinde, kavun tohumlarında soğuk stresinde 10 dk (%84), tuzluluk stresinde 20 dk (%79) ve kuraklık stresinde 20 dk (%69) ultrason uygulamaları en iyi NÇO değerlerini vermiştir. Tatlı mısırda ise soğuk stresinde 20 dk (%60), tuzluluk stresinde 10 dk (%60) ve kuraklık stresinde 10 dk (%64) uygulamaları öne çıkmıştır. Domateste ise soğuk stresinde 20 dk (%68), tuzluluk stresinde 40 dk (%66) uygulamaları daha etkin bulunmuştur. Kombine streslerde tatlı mısırda soğuk+tuzluluk koşullarında 20 dk uygulama NÇO %53 ve OÇZ 1.9 ile dikkat çekmiştir. Yaşlandırılmış tohumlarda ultrason uygulaması çimlenme performansını belirgin şekilde artırmıştır. Domateste 60 dk uygulama ile NÇO %58'e yükselirken kontrol grubunda bu değer %24 olarak belirlenmiştir. Yaşlandırılmış kavun tohumlarında 10 dk uygulama ile NÇO %88 elde edilmiş, kontrol grubunda ise %81 olarak saptanmıştır. Ultrasonik priming uygulamasında etkinin bitki türüne, stres tipine ve uygulama süresine bağlı olarak değiştiği belirlenmiştir. US uygulamasının fide çıkış kalitesine ve enzimatik aktivasyona da olumlu etkisi gözlenmiş, özellikle domateste normal fide çıkışını %78'den %83'e artırdığı, ve CAT, SOD ve POD enzimlerinin aktivasyonunu yükselttiği saptanmıştır. Sonuç olarak, ultrason teknolojisinin tohum çimlenmesi, stres koşulları altındaki çimlenme performansını ve fide kalitesini iyileştiren etkili bir ön uygulama potansiyeli olduğu saptanmıştır.