İslam filozoflarına göre eys-leys
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MÜBERRA ÇAY
Danışman: GÜRBÜZ DENİZ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Felsefenin en temel konusunu oluşturan varlık felsefesi (ontoloji), 'varlık var mıdır?' 'evren nasıl meydana gelmiştir?' gibi varlığın var olması ve meydana gelişi hakkında temel soruları içermektedir. Varlığın meydana gelişi ve yaratılışın başlangıcı, insanoğlu var olduğu andan itibaren merak konusu olmuştur. Varlığını ve varlığının öncesini merak eden insan, varlık- yoklukla ilgili mevzulara da daima ilgili olmuştur. İlk çağdan itibaren başlayan felsefi uğraşlar, Grek felsefi mirasının tercümesi yoluyla İslam dünyasına aktarılmıştır. İslam dünyası ise ilk defa el-Kindi'nin risaleleri vasıtasıyla felsefi miras ile tanışmıştır. Dolayısıyla Kindi ile de ilk felsefi literatür oluşmuştur diyebiliriz. Eys ve leys kavramları da kendinden önceki fikir adamları tarafından kullanılmamasına rağmen el-Kindi tarafından kullanılmıştır. Eys, varlık- var olan anlamında; leys ise yok ve yoksun olan anlamında kullanılmıştır. 'Adem kavramı da yokluk anlamına gelmekte olup el-Kindi ve İbn Sina felsefesinde pek tercih edilmiş bir kavram değildir. 'Adem kavramının ifade ettiği yokluk mutlak yokluktur, leys kavramı gibi eys (varlık)'ten önceki yokluk değildir. Bu nedenle kelamcılar tarafından mutlak yokluk ve yoktan yaratmayı açıklamak için çokça kullanılan 'adem kavramı, filozoflar tarafından tercih edilmeyip onun yerine mümkün yokluk belirten 'leys' kavramı kullanılmıştır. Filozoflar ve kelamcılar arasındaki en büyük ayrılık yokluk kavramının algılanışı dolayısıyla olmuştur. Yokluk hakkında düşünülemeyeceği anlayışına sahip filozoflar ile yokluktan yaratılışın gerçekleştiğini savunan kelamcılar arasındaki temel farklılık esasen iki tarafın yokluğa ve yoklukla ilgili kavramlara bakışını da etkilemiştir. Varlık- yokluk ile ilintili birçok konunun eys, leys ve 'adem kavramlarının algılanış farklılığıyla ilişkili olduğunu düşünmekteyiz. 'Adem kavramını kullanan kelamcılar, yokluk söz konusu olduğunda bu kavramdan mutlak yokluk ve hiçlik anlayarak, varlıkların meydana gelişlerini bu yoklukla izah etmeye çalışmışlardır. Hudusçu bir yaratma teorisinin oluşmasını sağlayan 'adem kavramı, kelamcıların yaratmayı zamansal olarak açıklamalarına neden olmuştur. Bir zaman diliminde hiçlikte olan şeylerin varlığa gelmelerinin izahı kelamcılar tarafından zor olsa da, genel felsefeleri açısından 'adem kavramını kullanmayı tercih etmeleri anlaşılabilecek bir husustur. Leys kavramını kullanan filozoflar ise mutlak yokluğu kabul etmeyip, mukayyed yokluğu ya da daha açık bir ifadeyle varlık ihtimalini içerisinde barındıran yokluğu kabul ederler. Nitekim filozofların felsefi temelleri düşünüldüğünde leys kavramının el-Kindi tarafından kullanılmaya başlaması ve İslam felsefesi literatürün şekillenmesi tesadüfi değildir. Filozoflar ile kelamcılar arasında tartışmaların ve görüş ayrılıklarının ortaya çıkmasında en önemli konu yokluğun anlaşılması (neliği) mevzusu olmuştur. Tezimizin de ortaya çıkışı için ilham kaynağı olan yokluk, üzerinde konuşulamasa dahi birçok konunun temelinde bulunmaktadır. Eys, leys ve 'adem kavramları çerçevesinde varlık- yokluk temelli birçok konuya çalışmamızda yer verme gayreti içerinde olduk. Anahtar Kelimeler: İbn Sina, el-Kindi, Eys, Leys, Leysiyyet, 'Adem, Varlık, Yokluk