Yüksek İşlevli Otizm Tanısı Olan Kişilerde Cinsel Rızanın Algılanma Biçimlerinin Zihin Kuramıyla İlişkisi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ASLI AKTAKKE
Danışman: Meram Can Saka
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal etkileşim, iletişim ve bilişsel esneklik alanlarında güçlüklerle seyreden nörogelişimsel bir bozukluktur. Sosyal sözel etkileşimdeki farklılıklar, otizmli bireylerin özellikle romantik ilişkiler ve cinsellik bağlamında karşılıklı niyet, sınır ve rızaya ilişkin mesajları alma ve iletme süreçlerinde güçlük yaşamalarına neden olabilir. Olumlayıcı cinsel rıza kavramı, yalnızca açık bir "evet" ifadesini değil, aynı zamanda gönüllü, aktif ve sürekli bir onayı içerir. Bu kavramın sağlıklı biçimde anlaşılması ve iletilebilmesi, karmaşık sosyal bilişsel süreçleri ve zihin kuramı yetilerini gerektirir. Ancak otizmli bireylerde bu süreçlerin işleyişi ve cinsel rızaya etkisi yeterince araştırılmamıştır. Bu çalışmada, yüksek işlevli otizm tanısı almış erişkin bireylerin cinsel rızaya ilişkin algılarının ölçekler aracılığıyla nörotipik bireylerle karşılaştırılması ve bu algının zihin kuramı yetisiyle ilişkisinin araştırılması amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmaya 34 Yüksek İşlevli Otizm (YİO) tanılı ve 31 nörotipik kontrol olmak üzere toplam 65 katılımcı dahil edilmiştir. Katılımcılara Otizm Spektrum Anketi (OSA), Olumlayıcı Cinsel Rıza Durumsal Anlama Ölçeği (OCRDAÖ), Cinsel Rıza Vinyetleri, Wender-Reimherr Erişkin Dikkat Eksikliği Bozukluğu Özbildirim Ölçeği (WREDEBÖ) ve Dokuz Eylül Zihin Kuramı Ölçeği (DEZİKÖ) uygulanmıştır. Bulgular: Gruplar arasında OCRDAÖ puanları açısından anlamlı bir fark bulunmamakla birlikte, DEZİKÖ puanları ve cinsel rızanın doğru tanınması arasında pozitif bir ilişki saptanmıştır. Özellikle metafor, empati ve ironi içeren zihin kuramı görevlerine doğru yanıt veren bireylerin cinsel rızanın varlığına dair durumları daha doğru değerlendirdiği görülmüştür. Ayrıca, yanıtsızlık içeren senaryoların değerlendirilmesinde eğitim düzeyi etkili olmuş; lise mezunu bireylerin bu durumları rıza lehine yorumlama eğiliminde olduğu bulunmuştur. Sonuç: Otizmli bireyler sosyal iletişimde ve buna bağlı olarak romantik ve cinsel ilişki yaşantılarında önemli düzeyde zorluk yaşamaktadır ve bu durum yalnızca nörogelişimsel farklılıklardan değil, aynı zamanda cinselliğe dair yetersiz eğitim ve sistematik destek eksikliğinden de ileri gelmektedir. Bu bağlamda, otizmli bireylerin ihtiyaçlarına duyarlı, yapılandırılmış ve uygulama temelli cinsel eğitim programlarının geliştirilmesi önemli bir gereklilik olarak değerlendirilmektedir. Anahtar Sözcükler: Otizm spektrum bozukluğu, yüksek işlevli otizm, Asperger sendromu, cinsel rıza, zihin kuramı