Karmaşık tümce işlemlemesi ve yapısal belirsizliğin çözümlenmesinde sözdizimsel ve anlambilimsel bilginin rolü
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DİLBİLİM ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF SÜTÇÜ
Danışman: Özgür Aydın
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Karmaşık tümce işlemlemesinin altında yatan bilişsel stratejileri anlamak ruhdilbilimin başlıca konularındandır. Yapılan bu çalışmanın amacı Türkçede ilgi tümceciklerinin karmaşık ad öbeğine eklendiği belirsiz ve belirli tümcelerin süreç içi işlemlenme aşamalarını, belirli ve belirsiz tümcelerin çözümlenmesindeki olası farklılıkları ve bu tür tümcelerin işlemlenmesi sürecinde sözdizimsel ve anlambilimsel bilginin etkilerini ortaya koymaktır. Araştırmanın örneklemini Anadili Türkçe olan 80 üniversite öğrencisi oluşturmaktdır. Katılımcılara bilgisayar laboratuvarında iki kendi hızında okuma deneyi uygulanmıştır. İlk deneyde belirsiz, A1'e yönlendirilen ve A2'ye yönlendirilen tümceler sözdizimsel (bağlama) etkiyle oluşturulmuş, ikinci deneyde ise bu tür tümceler anlambilimsel (canlılık/cansızlık) bilgiyle kurulmuştur. Katılımcıların okuma süresi, tepki süresi, tercih ve doğruluk oranları ölçülerek önce betimsel bulgulara ulaşılmış, daha sonra elde edilen bu veriler Doğrusal Karma Etkiler Modeliyle analiz edilerek sonuçların istatistiksel olarak anlamlılığı ölçülmüştür. Çalışmanın sonucunda birinci deneyin sonucunda anlamlı biçimde A2 tercihi ortaya çıkarken ikinci deneyde A1'e ya da A2'ye yönelik eğilimin olmadığı tespit edilmiştir. Eşzamanlı okuma örüntüleri bakımından tamlanan AÖ'nün (A1) anlamlı biçimde yavaş okunduğu, A1 ekleme tümcelerin de daha yavaş işlemlendiği görülmüştür. Ayrıca sözdizimin etkin olduğu birinci deneyin anlambilimsel bilgiyle oluşturulan ikinci deneye göre daha uzun okunduğu gözlemlenmiştir. Yorumlama evresi ve sonrasındaki işlemleme incelendiğinde yorumlama evresinde anlambilimsel bilginin belirleyici olup sözdizimsel bilginin etkisinin daha zayıf olduğu, yorumlama sonrası evrede ise sözdizimsel bilginin etkin olup anlambilimsel bilginin etkili olmadığı görülmüştür. Yapısal işlemleme modelleri çerçevesinde Türkçede ilgi tümceciklerinin eklendiği belirli ve belirsiz tümcelerin işlemlenmesinde yakınlık stratejisinin geçerli olduğu anlaşılmıştır.