Sentetik biyoloji ve etik: Bir sistematik derleme

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, TIP TARİHİ VE ETİK ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AYŞE KURTOĞLU

Danışman: Berna Arda

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Sentetik biyoloji en genel tanımı ile biyolojik araçların ve sistemlerin yararlı amaçlar için tasarlanması ve oluşturulmasıdır. Biyoteknoloji, moleküler biyoloji, biyofizik, biyokimya, biyoinformatik gibi biyolojiye ilişkin bilgiler ile mühendislik, matematik, bilgisayar bilimleri, elektronik mühendisliği gibi farklı disiplinlere ait bilgiler kullanılmaktadır. Bu bağlamda hem bir bilim dalı hem de bir teknoloji olarak kabul edilmektedir. Sentetik biyolojinin kapsamı, mevcut organizmaların yeni özellikler kazanması amacıyla yapılan modifikasyonlardan, canlı olmayan bileşenlerden canlı bir organizmanın yaratılmasına kadar değişmektedir. Sentetik biyoloji, enerji, kimya, tıp, çevre, tarım, ulusal güvenlik ve nanoteknoloji gibi önemli sektörlerde farklı uygulama alanlarına sahiptir. Sentetik biyolojinin gelişimi etik ve sosyal tartışmaları da gündeme getirmektedir. Bu tez çalışması etiğin sentetik biyoloji alanındaki yerini belirlemeyi amaçlamaktadır. Bu bağlamda, sentetik biyolojinin gelişiminin görece daha hızlı olduğu 2000'li yıllardan 2020 yılına kadar olan dönemde sentetik biyolojiye ilişkin kuramsal etik tartışmalar, sistematik derleme yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Analiz sonucunda ortaya çıkan bulgulardan yola çıkılarak, alan ile ilgili temel etik sorunlar, gelecekte ortaya çıkması muhtemel sorunlar ve bu sorunlara çözüm önerilerine yer verilmiştir. Araştırmanın veri toplama aşaması protokollere bağlı olarak yürütülen, planlama, tarama, seçme ve değerlendirmeyi içeren bir literatür taramasını içermektedir. Sonraki aşamada ise analiz ve sentezleme süreci gerçekleştirilmiş; sentetik biyoloji ve etik alanına ilişkin temel temalar ortaya konulmuştur. Taramalar Web of Science, Scopus, PhilPapers ve MEDLINE veri tabanlarında gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya 2020 yılının sonuna kadar hakemli dergilerde yayımlanmış kuramsal araştırma makaleleri ve derlemeler dahil edilmiştir. Yayın dili olarak İngilizce kullanılmıştır. İlk verilere göre dört veri tabanından toplam 1453 yayın elde edilmiştir. Dahil etme ve hariç tutma ölçütleri göz önünde bulundurularak 58 yayın çalışmaya dahil edilmiş ve analizleri yapılmıştır. Sentetik biyolojiye ilişkin çok farklı konularda ve geniş yelpazede etik tartışmaların yürütüldüğünü söylemek mümkündür. Bu bağlamda etik tartışmalar bu tez çalışmasında sentetik biyoloji ürününün ahlaki konumu, sentetik biyoloji ve yaşamın ne'liği, sentetik biyoloji ve metaforlar, sentetik biyoloji ve bilgi ve sentetik biyolojiye ilişkin beklentiler, kaygılar ve sorun çözme yolları olmak üzere beş temada incelenmiştir. Tez çalışması temelde betimleyici olsa da sistematik derlemelerde tekrarlayan biçimde ortaya çıkan önerileri de bulmak mümkündür. Bu öneriler normatif bir anlama da sahip olabilir. Bu bağlamda, tez kapsamında ortaya konulan öneriler, tezin araştırmasında ortaya çıkan ve etik açıdan önemli pratik öneriler ve bizim bunlara katkılarımızdan oluşmaktadır.