Ömeri, Makrizi ve Kalkaşendi Örneğinde Memlük tarihçilerinin eserlerinde İslam mezheplerine dair bilgiler
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İSLAM MEZHEPLERİ TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YUSUF YAPICI
Danışman: Mehmet Kalaycı
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İslam makâlât geleneği, Hz. Peygamber'in vefatından yaklaşık iki asır sonra başlamıştır. Fakat şu hususun altını çizmek gerekir ki İslam medeniyetinde kendine özgü bir makâlât, fırak veya milel-nihal literatürüne bağlı bir gelenek oluşmuştur. Bu gelenek içerisinde Eş'arî, Hanefî ve Şiî makâlât eserleriyle karşılaşmaktayız. Tam da bu noktada Memlük kültür havzasında var olan makâlât geleneği keşfedilmeyi bekleyen bir hazine olarak karşımıza çıkmaktadır. Ömerî'nin Mesâliku'l-ebsâr'ı, Makrîzî'nin Hıtat'ı ve Kalkaşendî'nin Subhu'l-a'şâ'sı bu kültür havzasının makâlât odaklı ürünleridir. Fakat bu eserler müstakil olarak makâlât odaklı değil, kültür tarihi bağlamında yazılmış ansiklopedik eserlerdir. Burada makâlât yazımı kültürün bir ürünü olarak kabul görülmüş ve genel kültür tarihinin içerisine hamledilmiştir. Mezkûr eserlerin üslubu, yöntemi ve fırka tasnifi farklı olsa da mütekaddim Eş'arî makâlât malzemesinin bünyesinde; özgün, betimsel ve objektif tutumlardan ziyade eski bilgileri tekrar ederek bir yazım ortaya koyduğunu da ayrıca belirtmek gerekmektedir. Zira bu eselerde Eş'arî'nin Makâlât'ı, Şehristânî'nin el-Milel ve'n-Nihal'i, İsferâyînî'nin etTebsîr'i ve Bağdadî'nin el-Fark'ının izleri nispteten daha fazla görülmekte ve üslubu ve tasnif sistemini doğrudan etkilemektedir. Burada Kalkaşendî'ye ayrı bir yer açmakta fayda görüyürüz. Nitekim Kalkaşendî, gerek yetmiş üç fırka rivayetini eserine tesis etmemesinde gerekse de üslup ve anlatı bakımından Ömerî ve Makrîzî'den ayrılmaktadır. Anlaşılacağı üzere Ömerî, Makrîzî ve Kalkaşendî genel kültür tarihi eserleri içerisinde ikincil bir makâlât risalesi oluşturmuştur. Şehristânî'nin el-Milel ve'n-nihal'i, Râzî'nin İ'tikâdât'ı ve İbn Ebi'd-Dem'in el-Fıraku'l-İslâmiyye'sinden sonra müstakil makâlât yazımı olmasa bile, mezhepler tarihi yazımı genel kültür tarihi eserleri içerisinde yer bulmuştur. Anahtar Kelimeler: Makâlât, Memlükler, Kültür tarihi, Ömerî, Makrîzî, Kalkaşendî