Orta Bizans Dönemi Konstantinopolis Manastır atölyeleri ve resimli el yazmaları üretimi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SANAT TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2017
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: İLKGÜL KAYA ZENBİLCİ
Danışman: ZİYA KENAN BİLİCİ
Özet:Bu doktora tezinin konusunu ikonoklazma döneminin 843'te sona ermesiyle başlayıp, başkent Kostantinopolis'in 1204'teki Latin istilası ile sınırlandırılan Orta Bizans Dönemi içinde Konstantinopolis'in manastırlara bağlı el yazması üretim atölyeleri (lat. scriptorium) ve resimli el yazmalarının üretimi oluşturmaktadır. El yazması üretiminde insan unsuru başta olmak üzere, mekana, malzemeye dayalı diğer unsurlar tez için önem arz eden kavramları içinde barındırır. Bir eserin kaleme alındığı mekanı teşkil eden manastır scriptorium'u, katip-keşişin temsil ettiği kalligraphos ve bibliographos kavramları, eser üretimi için gereken yazı araç-gereçleri, genelden özele yayılan bir anlatım şeması içinde aktarılmaktadır. Manastır kavramının, Hıristiyanlığın yayılmaya başladığı döneme denk gelen oluşum evresinden Bizans toplumunun en önemli kurumsal bileşimine dönüşerek yapısal değişimlere uğradığı döneme dek uzanan gelişim süreci, kronolojik çizgide ilerleyerek ele alınmaktadır. Konstantinopolis'in dokuz manastır scriptorium'u, Orta Bizans döneminde el yazması üretiminde faaliyet göstermiştir. Bu manastırlarda üretildiği doğrudan ya da -paleografik ve kodikolojik kanıtlara dayalı- dolaylı olarak kanıtlanabilen yirmi el yazması günümüze ulaşmıştır. Eserlerin kolophon'larından yirmi manastır katibinin-ressamının adını öğrenmek mümkün olmuştur. Bazı katiplere ilişkin prosopografik kaynaklarda bilgiler mevcuttur; bazılarının yalnızca yazmaların kolophonlarında adı geçmektedir ve haklarında bilgi yoktur. Bazı katip ve ressamlar ise anonimdir. Tezimize konu olan Konstantinopolis manastır üretimi söz konusu eserlerin dördü dışında on altısı kesin tarih verir. Eserler 10.-12. yüzyıllar arasına aittirler. Bu el yazmalarının bazılarında inisyaller ve çizgisel bezemeler, bazılarında çok renkli tezhip minyatürleri, bazılarında tam sayfa ya da marjlara yerleştirilmiş figüratif minyatürler, bazılarında tümü birden yer almaktadır. Renkli minyatürlerde tempera tekniği kullanılmıştır. İncelediğimiz figüratif minyatürlerin çoğu alegorik sahnelerden oluşur; sembolik anlamlar taşırlar. Özellikle Mezmurlarla ilişkilendirilmiş minyatürler khristolojik ve soteriolojik temalara atıfta bulunmaktadırlar. Anahtar kelimeler: Ortaçağ, Bizans sanatı, minyatür, minyatürlü el yazmaları, kitap üretimi