İran yenileşme hareketlerinde Osmanlı etki ve katkısı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2012
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MANİZHEH SADRİ
Danışman: BEKİR KOÇ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İran'da yenileşme çabaları 19. yy'ın ilk yıllarından itibaren başlamıştır. İran ve Rus Savaşlarının İran aleyhine sonuçlanmasının ardından Abbas Mirza'nın ?Tüm özverilerimize rağmen neden savaşlardan mağlup ayrılıyoruz?? ve ?Avrupalıların zaferlerinin sebebi nedir?? sorularına aranan cevaplar ile gündeme gelen modernleşmede fikri çerçevesinde başlatılan yenileşme hareketleri 19. yy'ın sonlarına kadar devam etmiştir. Devletin yenileşme isteğinin temel nedeni devleti güçlendirme ve yabancı baskılarına karşı koyabilme olduğu için Batı tarzı yenileşme çabaları ilk önce askeri kurumlarda kendini göstermiştir. Avrupalı subayların istihdamı, yeni tarzda askeri okulların açılması süreci doğal olarak Batı ile diplomatik ilişkilerin geliştirilmesini zorunlu kılmış ve bu anlamda Batıya gönderilen diplomatları bir süre sonra eğitim amacıyla gönderilen öğrenciler izlemiştir. Ancak Abbas Mirza'nın zamansız ölümü bu yenileşme çabalarının Emir Kebir sadrazamlığa getirilene kadar yavaşlamasına yol açmıştır. Emir Kebir ile yeni bir ivme kazanan İran modernleşmesi Osmanlı, Rusya ve Avrupa modernleşmelerini model alınarak çeşitlenmiştir. Emir Kebir'in modernleşme programının temel dinamiği Avrupa baskısının azaltılması ve merkezi otoritenin güçlendirilmesidir. Fakat Emir Kebir'in de sadaretinin kısa olması yenileşme programının gerçek amaçlarına ulaşılmasını zorlaştırmıştır. Nasirü'd-din Şah'ın uzun süren saltanat döneminde modernleşme atılımları inişli-çıkışlı bir süreç izlemiştir. Devlet eli ile yürütülen bu yenileşme çabaları tüm olumsuzluklara rağmen hiçbir zaman kesintiye uğramamış fakat değişen devlet adamları ile birlikte modernleşmenin de hızı değişiklik göstermiştir. İran modernleşmesi kendisinden kısa bir süre önce yenileşme hareketlerine başlamış olan benzer devletlerden-Kafkas, Hindistan, Mısır ve özellikle de Osmanlı- etkilenmiştir.