İsmail Hakkı Bursevi'nin Kitabu İzzi'l-Ademi ve Risale-i Tasavvuf Adlı Eserlerinde Tasavvufi Kavramlar

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2025

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: Elif Söyleyici Dedeler

Danışman: Vahit Göktaş

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, Osmanlı tasavvuf geleneğinin önemli isimlerinden İsmâil Hakkı Bursevî'nin kaleme aldığı Kitâbu İzzi'l-Âdemî ve Risâle-i Tasavvuf (1-2) adlı eserlerde geçen tasavvufî kavramları incelemektedir. Çalışmada Bursevî'nin bu eserlerinde kullandığı temel kavramlar sistematik bir şekilde ele alınarak, Tahalluk ve Tahakkuk başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Tahalluk başlığı altında ibadet, ahlâk ve zâhirî pratiklerle ilgili kavramlara; Tahakkuk başlığı altında ise kalbî tecrübe, mârifet ve hakikat bilgisiyle ilgili kavramlara yer verilmiştir. Kavramların anlamları, bağlamları ve tasavvuf geleneği içindeki yerleri incelenerek özellikle ibadet, ahlâk, mânevî eğitim ve tasavvufî bilgi bağlamında nasıl yorumlandıkları detaylı biçimde analiz edilmeye çalışılmıştır. Tezde, metin analizi yöntemi kullanılarak Bursevî'nin eserlerinin içerik ve şekil özellikleri, dil ve üslup açısından ayrıntılı şekilde değerlendirilmiştir. Çalışma boyunca birincil ve ikincil kaynaklar titizlikle karşılaştırılarak Bursevî'nin tasavvufî kavramlara kazandırdığı özgün yorumlar ve literatüre olan katkıları tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın bir diğer önemli hedefi ise, eserlerdeki kavramların dönemsel ve kültürel bağlamdaki anlamlarını netleştirmek ve Bursevî'nin tasavvuf anlayışının günümüzdeki yansımalarını irdelemektir. Böylece, İsmâil Hakkı Bursevî'nin tasavvufî bakış açısının modern tasavvuf araştırmalarına ve genel anlamda din bilimleri çalışmalarına sağlayabileceği katkılar ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: İsmâil Hakkı Bursevî, Kitâbu İzzi'l-Âdemî, Risâle-i Tasavvuf, Tahalluk, Tahakkuk.