Gazâlî'de İbâdetlerin Manevî Boyutu

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: İDRİS LAP

Danışman: Ahmet Cahid Haksever

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

İnsan beden ve ruhtan müteşekkil yapısıyla doğası gereği maddî ihtiyaçlarını gidermek için çalışırken, diğer taraftan yüce yaratıcıya karşı ibâdet ederek manevî tatminlerin peşine düşmektedir. Bir diğer ifadeyle adına insan denilen varlık kendisine verilenlere karşı farklı şekil ve sembollerle Allah'a ibâdet etme ihtiyacı duymaktadır. İbâdetlerin nazarî boyutu bizlere neyi, nasıl ve nerede yapmamız gerektiğini öğretirken, amelî boyut pratik hayata yansımalar şeklinde kendini göstermektedir. Sûfilerin sıklıkla üzerinde durduğu sahalardan biri sayılan ibâdetler, zahiri inkâr etmeden onlara getirdikleri bâtınî yorumlarla doludur. İbadetlere dair bu tarz manevî bir yaklaşım, Ehl-i Sünnet görüşüne bağlı mutasavvıfların öncülerinden sayılan Gazâlî'yi Hurufilik ve Bâtınîlik gibi devrinin sapkın anlayışlarından uzak tutmuştur. Araştırmamızda İslam'ın belli başlı ibâdetleri şeklî ve sembolik yönleri, fikir üretme diyalektleri ve kullanılan yöntemleri itibariyle Gazâlî zaviyesinden tasavvufî bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Çalışmada tevbe, sabır, şükür ve tefekkür gibi kalbî ibâdetlerin yanında temizlik, namaz, zekât oruç ve hac gibi bedenî ve malî ibâdetlerin arka planındaki neden-sonuç ilişkileri, tabi oldukları kanunlar ve manevî yönler tetkik edilmiş; tasavvufî açıdan ne anlam ifade ettikleri izah edilmeye çalışılmıştır. Böylelikle ibâdetlerin halkımız nezdinde daha iyi anlaşılmasına ve arada çıkabilecek olası problemlerin çözümüne katkı sağlayacağını umduğumuz bu çalışmanın sahada akademik çalışma yapmak isteyenlere de metot belirlemede ayrıca bir fikir vereceği düşünülmektedir. Anahtar Kelimeler: Allah, Tasavvuf, İbâdet, Zâhir, Bâtın