Sovyet öncesinden günümüze hazar ve çevresinin durumu

MUSTAFA GÖKÇE

Sovyet öncesinden günümüze hazar ve çevresinin durumu

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2007

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUSTAFA GÖKÇE

Danışman: SAADETTİN YAĞMUR GÖMEÇ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Hazar çevresi, Sovyetler Birliğinin çöküşü ile birlikte, büyük güçlerin en gözde merkezleri arasına girdi. Aslında bölge yüzyıllardır ülkeler ve kültürler arası ilişkilerde önemli yerlerden birisiydi. Doğu-Batı arasındaki ticaret yolları üzerinde bulunan Hazar çevresi, bu nedenle kültürler arası etkileşimde etkili olduğu gibi, bölgeye hâkim olmak isteyen devletler arasında gerçekleşen mücadelelere de sahne olmuştur.Rus işgaline kadar bölge genellikle Türk devletlerinin kontrolünde kalmıştır. Ruslar, 19. yüzyılın sonlarına doğru güneydeki İran hariç, Hazar çevresini tamamen ele geçirmeyi başarmışlardır.Hazar çevresi Çarlık Rusya'sı ve halefi Sovyet Rusya döneminde Moskova'nın ihtiyaçlarını karşılayan bir sömürge haline gelmiştir. Bölgede varlığı, seyyahların kayıtlarına göre 13. yüzyıldan itibaren bilinen petrolün 20. yüzyıl başlarında öneminin artması ile Hazar çevresi Rusya ve dönemin sanayisi gelişmiş devletleri için ayrı bir önem arz etmiştir. I. Dünya Savaşı sonrasında Sovyet kontrolüne geçen Hazar çevresi; SSCB'nin çöküşüne kadar dış dünyaya kapalı kalmıştır.Soyvet Rusya'nın çöküşü ile birlikte Hazar çevresinde yeni rekabetler yaşanmaya başlandı. Hazar Denizi'nde yer alan enerji kaynakları AB, ABD, Çin gibi küresel güçlerin hedefi haline geldi. Bu rekabette Türkiye, Rusya ve İran gibi bölgesel aktörler de yer aldılar. Denizin enerji kaynaklarının büyük bir kısmına sahip olan Türk cumhuriyetleri ise, bu kaynaklarla refaha ulaşmayı beklerken kendilerini küresel bir rekabetin içinde buldular. Hazar Denizi'nin hukuki statüsü, çevre sorunları ve enerji nakil hatlarının güzergâhı gibi ortaya çıkan sorunlar; Hazar'ın, kaderinin Türk cumhuriyetlerine bırakılamayacak kadar, önemli bir saha olduğunun göstergesi olmuştur.