Abdul-cemil bin Muhammed Ria' e'n-Nasiri e't-Tusi Kitab-ı Türki (1b-16a ve 167a-173b)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2010

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: NASSER KHAZE SHAHGOLİ

Danışman: FATMA SEMA ÖZÖNDER

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Şah Süleyman Safevî'nin münşisi Muóammed Ri?À' e'n-Naãìrì e'ù-Ù?sì'nin yarım kalmış eserinin oğlu èAbdu'l-cemìl tarafından tamamlanmış biçimi olan KitÀb-ı Türkì, 17. yüzyılın ikinci yarısında yazılmış Türkçe-Farsça bir sözlüktür. Dört Türk lehçesiyle Moğolcanın dillik malzemesini içermekte olan bu eserin Türklük bilimi için sahip olduğu önemi ortadadır.KitÀb-ı Türkì'nin birinci bölümünde Doğu ve Batı Türkçelerinin karşılaştırmalı kısa dil bilgisi ve dördüncü bölümünde ise ÚızılbÀşì Türkçesinin sözcükleri yer almaktadır. Bu iki bölümü konu alan tez çalışmamız dört bölümden oluşmaktadır. Birinci Bölüm'de eser ve yazarları hakkında bilgi verilip eserin yazldığı dönemin genel tarihî ve o dönemde Türk dilinin konumu ve önemi üzerinde durulmuştur. İran sahasında Türk sözlükçülüğü geleneğinin kısa bir kronolojisinin verilmesine çalışılmıştır. Yazmanın genel özellikleri, ÚızılbÀşì bölümünün sözcüksel özellikleri ile yazım özellikleri de Birinci Bölüm'de yer almaktadır. Eserin özellikle birinci kısmında yer almakta olan dil bilgisel malzeme, ?ses bilgisi? ve ?şekil bilgisi? olmak üzere iki başlık altında verilmiştir.İkinci Bölüm'de, hazırlanan metin verilmiştir. Bu bölüm Türkçe malzemenin yazı çevirisi ve Farsça metnin Türkiye Türkçesine çevirisini içine almaktadır. Çalışmamızın Üçüncü Bölümü'nde Notlar yer almaktadır. Notlar özellikle ÚızılbÀşì bölümünde açıklanması gerekli görünen sözcükler için yapılmıştır. Notlar ayrıca metinde bulunan yanlışlıkların düzeltilmesini de amaçlamaktadır. Sözcükler için yapılmış notlarda tarihsel ve karşılaştırmalı yöntem izlenmiştir. Sözcüklerin özellikle tarihsel ve modern Oğuz Türkçesinin içindeki yeri aranmıştır.Çalışmamızın son kısmını oluşturan Dördüncü Bölüm'de eserin işlenmiş bölümlerinde ortaya çıkan genellikle Arapçadan alınma dil bilgisi terimlerin Farsça-Türkçe ve Türkçe-Farsça dizini yer almaktadır.