Görünmeyen sinema: Eksilti ve alan dışının film anlatısı ve estetiğindeki yeri

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, RADYO TELEVİZYON VE SİNEMA ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MEHMET KÖPRÜ

Danışman: TUĞBA TAŞ

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Filmler sadece gösterdikleriyle değil, göstermedikleriyle de anlam ve duygu üretirler. Sınırlı uzay-zamandan dolayı zorunlu olarak dışarıda bırakılan öykü unsurları, yeri geldiğinde başka amaçlara da hizmet edebilmektedir. Bu amaçla kullanılan anlatısal ve sinematik araçlar vardır. Literatürde eksilti ve alan dışı olarak bilinen bu araçların en temel işlevi, mekânsal ve zamansal olarak sonsuza yakınsayan diegetik evrenin sınırlı bir yapıda ifade edilebilmesini sağlamaktır. Genel kabule göre eksilti, anlatı zamanıyla ilgili bir müdahaledir ve öyküdeki bazı olayların farklı nedenlerle dışarıda bırakılmasını sağlar. Benzer yaklaşıma göre alan dışı da uzamsal bir müdahaledir ve yine farklı nedenlerle öykü uzamına ait parçaların kadraj dışı bırakılmasını ifade eder. Bu nedenle, zamansal düzenle ilişkilendirilen eksilti çoğunlukla anlatı kuramının alanına girerken, görsel kompozisyonun bir uzantısı olarak kabul edilen alan dışı sinema estetiğinin bir parçası gibi görülmüştür. Araç bazlı bu kalıplaşmış yaklaşım, konunun işlenişini ve anlaşılmasını kolaylaştırıyormuş gibi görünse de bütünlüklü bir dışarı düşüncesini ve analizini engellediği için sorunludur. Ayrıca, gündelik deneyimde ve fizikte birbirinden ayrılmayan iki unsuru, yani zamanı ve uzamı ayrı şeylermiş gibi ele aldığı için de bilimsel temeller noktasında tartışmalıdır. O nedenle, bu tez çalışmasında, bir taraftan eksilti ve alan dışıyla ilgili mevcut yaklaşımlar bir araya getirilirken ve hatırlanırken diğer taraftan dışarıda bırakma araçlarından bağımsız ve bütünlüklü yeni bir dışarı düşüncesi geliştirilmiştir. Bu dışarıya, Bakhtin'in kronotop yaklaşımından hareketle ve küme teorisindeki tümleyen kavramından ilhamla 'tümleyen kronotop' adı verilmiştir. Buna göre, tümleyen kronotop, öykü evrenine ait olmasına rağmen gösterilmeyen öykü unsurlarının bulunduğu yerdir. Buranın sinema tarihi içerisindeki değişen durumu ve farklı işlevleri, önceki tartışmalardan hareketle ve filmlerden örneklerle incelenmiştir. Bu inceleme sonucunda, tümleyen kronotopun sadece estetik ve anlatısal olarak değil; olgusal, bilişsel ve ideolojik bağlamda da filmlerin önemli bir bileşeni olduğu sonucuna ulaşılmıştır.