Başlangıcından Geç Tunç Çağı sonuna kadar Batı Anadolu'da mühür ve mühür baskıları
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: NURGÜL ÖZGÜN
Danışman: Vasıf Şahoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez çalışmasında, Batı Anadolu Bölgesi yerleşimlerinde gerçekleştirilen sistemli kazılar sonucunda ele geçen mühür ve mühür baskılı buluntuların, Neolitik Dönem'den itibaren Geç Tunç Çağı sonuna kadar geçen farklı dönemsel süreçler içinde gelişim ve değişim aşamalarının neler olduğu ve anlamının ortaya konulması amaçlanmıştır. Tezin asıl amacı, başlangıcından itibaren insanlar tarafından bir eşya/alet olarak kullanılan ve üretilen mühürlerin, toplumların yaşamlarında sosyo- politik, ekonomik ve ideolojik sistemler bağlamında rolünün ve öneminin ortaya konulmasıdır. Tez kapsamında, Batı Anadolu yerleşimlerinde ele geçen mühürler yanında mühür üretim kalıpları, mühür baskılı bulla örnekleri, tekstil aletleri, altar ve ocaklar üzerindeki mühür baskılı örnekler de değerlendirilmiştir. Tez çalışmasında, mühürlerin kronolojik bir gelişim süreci içerisinde dönemlerine göre tipolojik ve bezeme grupları sınıflandırılmış ve belirli motiflerin uzun zamansal süreç içerisinde sembolik anlamları olduğu ortaya konulmuştur. Tez çalışmasında mühürlerin işlevsel anlamı üzerine yoğunlaşılarak, özellikle Neolitik Dönem'de daha çok "pintadera" tipindeki mühürlerin, çeşitli alanlar üzerine baskı yapmak amacıyla kullanılan eşyalar olduğu ortaya konulmuştur. Bu dönemde Batı Anadolu Bölgesi'nde, Balkan ve Ege'de Kıta Yunanistan ile bağlantılı benzer mühür tipleri ve bezeme motifleri karşımıza çıkmaktadır. Batı Anadolu'da Erken Tunç Çağı'ndan itibaren bölgelerarası ilişkilerin gelişmesiyle özellikle doğudan Mezopotamya / Suriye kültür bölgesi üzerinden gelen silindir mühür gibi yeni mühür tipleri görülmeye başlamıştır. Batı Anadolu'da Erken Tunç Çağ'ında yeni mühür tipleri yanında ilk kez hem damga hem de silindir mühürlere ait baskılı buluntular da karşımıza çıkmaktadır. Bu dönemde mühürler, insan yaşamının bir parçası olarak özellikle bölgeler arası ticari malların gönderilmesi sırasında kontrolu sağlamak amacıyla kullanılmaya başlamıştır. MÖ. 2. Binyıl'da yelken teknolojisinin keşfi ile denizaşırı uzak mesafeli bağlantıların daha kapsamlı gerçekleştirildiğini gösteren önemli kanıtlar, Batı Anadolu'da Orta Tunç Çağı'nda karşımıza çıkmaktadır. Batı Anadolu' da Minos kültürünü yansıtan Girit-Minos stilinde mühürlerin ele geçmesi, Ege denizinde özellikle bu dönemde etkin olan Minos deniz ticareti kapsamında Batı Anadolu'nun da yer aldığını göstermektedir. Geç Tunç Çağı'nda ise, bir yandan Orta Anadolu'da Hitit Kültür bölgesi ile olan bağlantılar, diğer yandan denizaşırı olarak Ege'deki Miken uygarlığı ile olan ticari ve kültürel bağlantıların yansımaları, bölgede ele geçen mühürler ve özellikle mühür baskıları yoluyla izlenebilmektedir. Orta ve Geç Tunç Çağı'nda yazının ortaya çıkmasıyla birlikte kullanılan mühürlerin, bölgenin politik ve idari ilişkileriyle bağlantılı ticaret, karşılıklı hediye alışverişi içinde veya yerleşim içi lokal idari uygulamalarda kullanılmış olabileceği düşüncesi ortaya konulmuştur. Tez çalışmasında özellikle mühürlerin karşılaştırmalı değerlendirmelerinde çeşitli metodolojik ve teorik bakış açılarını sunan güncel araştırmalara odaklanılmıştır. Bu kapsamlı çalışma ile Neolitik Dönem'den Geç Tunç Çağı sonuna kadar Batı Anadolu'da ele geçen tüm mühür ve mühür baskısı örnekleri değerlendirilmiş ve bir yandan mühür kullanımı hakkında önemli sonuçlara ulaşırken diğer yandan da tam bir corpus oluşturulmuştur. Bu çalışma sonucunda Batı Anadolu mühürcülük geleneğinin çevre bölgelerden aldığı etkilerle iç içe geçmiş kendine has bölgesel özelliklere sahip olduğu ortaya çıkartılmıştır. Anahtar Kelimeler: Batı Anadolu, Mühür, Mühür Baskısı, pintadera, cretulae, bullae.