Tuva Türkçesinde Dilbilgiselleşme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BUKET BARAN
Danışman: Gülsüm Killi Yılmaz
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez dilbilgiselleşme teorisi temelinde Tuva Türkçesinde dilbilgiselleşen yapıları tarihsel ve karşılaştırmalı yöntemle incelemeyi konu edinmiş bir çalışmadır. Tuva Türkçesinde sözcüksel kategorideki fiillerin ve isimlerin dilbilgiselleşme teorisi temelinde zaman içinde dilbilgisel kategorideki birimlere gelişerek bağımlı birimler hâline gelmeleri ile dilbilgisel kategoride yer alan zamirlerin düşük dilbilgisel konumdan daha yoğun dilbilgisel konuma gelişmeleri araştırılmış, fiil, isim ve zamir birimlerinden dilbilgiselleşerek gelişen yapıların değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Tuva Türkçesinde dilbilgiselleşen yapılar gelişim süreçlerinde anlamsızlaşma, genişleme, kategorisizleşme ve erozyon süreçlerine uğrar. İncelenen yapıların tümünün anlamsızlaşma, genişleme ve kategorisizleşme süreçlerine uğradığı görülür. Erozyon süreci ise bu süreçte geçirilmesi gereken zorunlu bir süreç olarak görülmez ve sıklıkla metin sıklığı yüksek yapılar üzerinde gerçekleşir. Tüm bu süreçler sonunda dilbilgiselleşen yapının sesbilgisel, biçimbilgisel, anlambilgisel ve sözdizimsel yapısında değişiklikler ve kayıplar meydana gelir. Bunun neticesinde de dilbilgiselleşen yapının özerklik seviyesi azalırken dilbilgisellik derecesi artar. Tuva Türkçesinde incelenen yapıların metin sıklığı ile dilbilgiselleşme çeşitlenmesi doğru orantılıdır. En fazla çeşitlenmenin tespit edildiği birim fiillerdir. Ele alınan fiiller yardımcı fiilleşerek görünüş-zaman ve kiplik işaretleyicisi olarak dilbilgiselleşebilir, cümlede özneyle yüklemi bağlayarak kopulalaşabilir ya da sözdizimsel özelliklerini değiştirip zarf, bağlaç ve edat gibi ara ve dilbilgisel kategorideki birimlere gelişebilirler. İsimlerde de dilbilgiselleşme çeşitlenmesinin fazlalığı metin sıklığı yüksek sözcükler üzerinde olduğu görülür. Zamirin yerine kullanılabilen sözcükler yüklemde kişi-sayı işaretleyicisi olarak dilbilgiselleşebilir, aynı zamanda daha yoğun dilbilgisel konumdaki işlevlerde kullanılabilir. Dillerin bir çoğunda görülen zamirlerin dilbilgiselleşmesiyle ilgili olgular Tuva Türkçesinde örneklendirilir. Bu çalışmada fiillerin dilbilgiselleşmesi ile ilgili olarak incelenen fiillerin anlam alanları verilmiş daha sonra yardımcı fiilleşme, görünüş-zaman işaretleyicisi olarak biçimbirimleşme, yüklemde kiplik işaretleyicisi olarak dilbilgiselleşme, kopulalaşma, zarflaşma, zarf-fiilleşme, bağlaçlaşma, edatlaşma gibi dilbilgiselleşme çeşitlenmeleri değerlendirilmiştir. İsimlerin dilbilgiselleşmesi ile ilgili olarak kişi-sayı, yokluk ve yüklemde kiplik işaretleyicileri olarak dilbilgiselleşen yapılar ile kopula ve bağlaç olarak dilbilgiselleşen yapılar incelenmiştir. Zamirlerin dilbilgiselleşmesi ile ilgili olarak ise kişi zamirlerinin yüklemde kişi-sayı işaretleyicileri olarak dilbilgiselleşmeleri konu edinilmiştir.