Kronik strese maruz kalan köpeklerde tükürük mikroRNA seviyelerindeki değişikliklerin belirlenmesi ve biyobelirteç potansiyellerinin araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, GENETİK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZEYNEP BARS YILDIRIM
Danışman: Bengi Çınar
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Stres, kanama ve enfeksiyon gibi içsel veya organizmanın mevcut durumunu bozabilecek sosyal, çevresel uyaranlar gibi dışsal bir etken sonucunda homeostazın tehlike altına girmesi olarak adlandırılmaktadır. Organizma bir stres etkeni ile karşılaştığında; sempatik sinir sistemi ve hipotalamik-hipofiz-adrenal eksenden oluşan bir stres sistemiyle fizyolojik ve davranışsal yanıtlar oluşturur. Verilen yanıtta maruz kalınan stres etkeninin hem büyüklüğü hem de süresi önemli bir rol oynamaktadır. Organizma akut (kısa süreli) strese karşı adaptif yanıtlar oluştururken; kronik (uzun süreli) stres sonucu maladaptif yanıtlar şekillenir. Kronik stres, farklı türlerde enfeksiyon, hastalıklara duyarlılık, kardiyovasküler hastalık, diyabet, obezite, kanser gibi çeşitli hastalıklarla ilişkilendirilirken, pet hayvanlarında agresyon, artan lokomotor aktivite, stereotipik ve kompulsif davranışlar gibi problemler ile; çiftlik hayvanlarında infertilite ve verimde azalma ile ilişkilendirilmiştir. Köpekler, hayatımızda evcil hayvan olarak yer almalarının yanı sıra; iş köpekleri olarak insanlara birçok profesyonel alanda destek olmaktadır. Kritik görevlerde yer alan bu köpeklerde stresin sağlıklarını etkileyecek seviyede olması performansı ve iş yapabilirliklerini düşürmektedir. Mevcut literatür, mikroRNA'ların nöroendokrin sistemde önemli roller üstlenerek stres yanıtıyla ilişkili olduklarını ve stresin değerlendirilmesinde biyobelirteç potansiyelleri olduğunu göstermektedir. Yapılan çalışmalar daha çok kan ve beyin üzerine yoğunlaşmış olsa da invaziv olmayan yöntemlerle ve kolay elde edilebilir olmaları nedeniyle tükürük mikroRNA'larının strese bağlı durumların değerlendirilmesi için uygun bir kaynak olduğu bildirilmektedir. Sunulan tez çalışmasında literatürde kronik stresli olarak kabul edilen iş köpeklerinden eğitim öncesi ve eğitim sonrası olmak üzere iki farklı dönemde alınan tükürük örneklerinden miR-16, -21, -26 ve -144'ün gruplar arasındaki ifade farklılığının RT-qPCR ile araştırılması amaçlanmıştır. Referans gen olarak snU6 kullanılmıştır. Gruplar arasında miR-16 (p<0,001), miR-21 (p=0,002) ve miR-26'nın (p=0,034) ifade seviyelerinde istatiksel olarak anlamlı bir fark olduğu tespit edilmiştir. miR-16, miR-21 ve miR-26'nın kontrol grubuna kıyasla ifade düzeylerinin sırasıyla 7,02 kat (p<0,001), 3,94 kat (p<0,001) ve 3,05 kat (p<0,001) arttığı gözlemlenmiştir. LC/MS-MS metoduyla köpeklerin kortizol değerleri incelendiğinde ise iki grup arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır. Bunun yanı sıra miRNA ifadeleri ve kortizol değerleri arasında bir korelasyon tespit edilmemiştir. Bu araştırma kronik stresli köpeklerde tükürükte mikroRNA ifade profilinin araştırıldığı ve kortizol ile korelasyonunun da değerlendirildiği ilk çalışmadır. Ayrıca davranış değerlendirmesinde C-BARQ metodu kullanılmış olup, kronik stresli köpeklerde eğitilebilirlik kategorisinde artış (p=0,040) artış ve yabancıya yönelik saldırganlık kategorisinde azalma (p=0,007) belirlenmiştir. Bu bulgunun, köpeklerin aldıkları profesyonel eğitimle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Sunulan çalışma köpeklerde kronik stresin epigenetik, fizyolojik, davranışsal verilerle bir bütün olarak incelenmesine olanak sağlamıştır. Ayrıca kronik stresin moleküler mekanizmalarının daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunarak mikroRNA'ların köpeklerde stres biyobelirteci olarak kullanılma potansiyelini ortaya koymuştur.