ŞİZOFRENİ HASTALARINDA BELİRGİNLİK AĞI DÜZENLENMESİNDE DOPAMİNİN ROLÜ VE TEDAVİYE YANIT İLE İLİŞKİSİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Temel Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YASEMİN HOŞGÖREN ALICI
Danışman: Nihal Apaydın
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Dinlenim durumu fonksiyonel manyetik rezonans görüntüleme (rsfMRG) çalışmalarına göre şizofreni için merkezi öneme sahip üç ağ yapısı tanımlanmıştır: Olağan durum ağı (Default Mode Network/DMN), belirginlik ağı (Salience Network/SN) ve merkezi yönetici ağ (Central Executive Network/CEN). Şizofrenideki bilişsel eksiklikler DMN/CEN koordinasyonundaki işlev bozukluklarına bağlı iken, SN'nin psikotik belirtilerin ortaya çıkmasında önemli rol oynadığı öne sürülmüştür. SN'nin düzenlenmesinde dopamin, dopamin 1 ve dopamin 2 reseptörleri (D1R ve D2R) büyük önem taşır. D1R hedefe kitlenmeyi ve istikrarı, D2R ise esnekliği sağlar. Dopamin sisteminde dengenin bozuk olduğu durumlarda, prefrontal ağların dinamiğinin, psikotik belirtilerin gelişimini destekleyen uç noktalardan birine doğru kaydığı düşünülmektedir. D1R/D2R dengesinde bir bozulma/farklılaşma olduğunda SN işlevleri değişebilir ve bu da sanrı ve varsanı oluşumunda önemli bir rol oynayabilir. Şizofreni tedavisinde kullanılan antipsikotik ilaçlar D2R blokajı ile etkinlik göstermekte, ancak hastaların 1/3'ünde bu ilaçlara yanıt alınamamaktadır. Tedaviye yanıt vermeyen hastalarda D2R hiperaktivitesinden çok D1R/D2R dengesinde değişiklik söz konusu olabilir. Bu tez çalışmasında D1R/D2R dengesinin SN işlevselliği üzerine etkisinin tedaviye yanıt veren ve vermeyen şizofreni hasta gruplarında karşılaştırılması hedeflenmiştir. Bu amaçla Tedavi yanıtı iyi olan 12 ve tedavi yanıtı kötü olan 7 şizofreni hastasıyla 16 sağlıklı kontrol çalışmaya dahil edilmiştir. Katılımcımlar ilk olarak D1R görüntülenemsi için [11 C] [C11]NNC112 ile 90 dakikalık dinamik PET çekimine katılmışlar, bu çekimin ilk 10 dakikasında istirahat durumu fMRI kaydı alınmıştır. Ardından katılımcılar D2R görüntülenmesi için 18 F-fallypride ile 90 dakikalık dinamik PET çekimine katılmışlardır. Bağlanma potansiyeli (BPND) tahmini için Statistical Parameter Mapping (SPM) v12 ve QModeling toolbox programları kullanılmıştır. BPnd haritalarının segmentasyonu ve her bir segment için ortalama BPnd değerlerinin hesaplanmasında ise 3D Slicer kullanılmıştır. Bağlantısallık haritası CONN Toolbox yardımıyla hesaplanıp DMN, CEN ve SN'ye ait ilişkili bölgelerin beta değerleri hesaplanmıştır. Üç grup non-parametrik çoklu grup analizi ile karşılaştırılmıştır. Bu ilgili bölgelerle ilgili beta değerleri ve BPnd değerleri arasında korelasyona bakılmıştır. Çalışmamızda sağlıklı kontrollerde SN–CEN ve DMN–CEN bağlantısallığının bölgesel D1R ve D2R yoğunluklarıyla anlamlı biçimde ilişkili olduğu ve özellikle D1R/D2R dengesinin ağlar arası koordinasyonu desteklediğini gösterilmiştir. Buna karşın şizofreni hastalarında bu düzenli patern kaybolmuştur; özellikle tedavi yanıtı kötü olan hastalarda D1R/D2R oranındaki artışın SN ve CEN arasındaki bağlantıyı daha da zayıflattığı izlenmiştir. Bu bilgiler dopaminin uygunsuz aktivitesinin ağ bağlantıları üzerindeki olumsuz etkilerini destekler niteliktedir