Sistein tespiti ve hücresel görüntüleme için yeni bir kumarin bazlı floresans sensör geliştirilmesi
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MOHAMMED ADNAN ABDULSALAM ABDULSALAM
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Mehmet Gökhan Çağlayan
Eş Danışman: Ergin Yalçın
Özet:
Bu yüksek lisans tez çalışmasında, çok basamaklı bir sentez süreci ile yeni bir kumarin-kinolin hibrit floresans molekülü (P3) tasarlanıp sentezlenmiştir. Geliştirilen probun ve özgün ara ürünlerinin karakterizasyonu 1H-NMR,13C-NMR ve HR-MS ile gerçekleştirilmiştir. Prob, 407 nm'de uyarıldığında 497 nm'de emisyon göstermiş, serbest tiyol gruplarına bağlandığında ise floresans şiddetinde belirgin bir artış gözlemlenmiştir. Bu gözlem, probun biyomoleküler etkileşimlerin incelenmesinde kullanılabilmesini sağlamıştır. Hücre boyama deneylerinde elde edilen yüksek etkinlik, probun canlı hücre görüntüleme tekniklerinde başarılı bir şekilde kullanılabileceğini göstermiştir. Probun serbest tiyoller ile etkileştiğinde şiddetli floresans artışı göstermesi, kanser hücrelerinin sağlıklı hücrelerden ayrımında önemli bir avantaj sunmaktadır. Kanserli hücrelerde derişimi yüksek olan glutatyon ile gerçekleşen etkileşim sayesinde kanser hücrelerinin seçici olarak tespit edilmesi mümkün olmuştur. Kanserli akciğer hücrelerinde (HT-29) ve kolon hücrelerinde (A549) floresans şiddetinin belirgin şekilde arttığı; buna karşın sağlıklı akciğer (FHC) ve kolon hücrelerinde (BEAS) düşük emisyon verdiği gözlemlenmiştir. Geliştirilen floresans probun ayrıca proteinlerin üçüncül yapılarının doğrulanması için serbest tiyol miktarının belirlenmesinde kullanılabilirliği gösterilmiştir. Bu kapsamda insan serum albümini ve α-sinüklein proteinleri üzerinde yapılan testler, probun protein konformasyonunun incelenmesinde etkin bir araç olduğunu kanıtlamıştır. Analitik validasyon çalışmalarında, probun sistein ve glutatyon tayininde belirlenen aralıkta doğrusal yanıt verdiği belirlenmiştir. Ayrıca doğruluk ve kesinlik testleri sonucunda elde edilen geri kazanım oranlarının %98-101 arasında olması ve %2'den küçük bağıl standart sapma (BSS) değerleri, probun güvenilirliğini ve tekrar edilebilirliğini ortaya koymuştur. Seçicilik çalışmalarında, sistein sinyali %100 artırırken, tiyol içermeyen moleküller yalnızca %10'a kadar artış göstermiştir. Son olarak gıda takviyelerinde seçici bir kantitatif araç olarak kullanılabilirliği L-sistein içeren takviyelerde test edilmiş ve Ellman reaktifi ile karşılaştırma testleri gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlar, floresans probun bu amaçla da kullanılabileceğini göstermektedir. Sonuç olarak, geliştirilen kumarin türevi floresans prob, hem proteinlerin üçüncül yapıların incelenmesinde hem de kanser hücrelerinin seçici olarak görüntülenmesinde yüksek potansiyele sahip, güvenilir ve etkin bir araç olarak öne çıkmaktadır. Bu özellikler, probun klinik tanı uygulamalarında kullanılabilecek potansiyele sahip olduğu düşünülmektedir.