Türkçede kuraldışı durum imleme

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DİLBİLİM ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: CİHAN BAŞOĞLU

Danışman: SALİH SELÇUK İŞSEVER

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Türkçedeki kuraldışı durum imleme yapılarını, yeni verilerle inceleyerek KDİ öznesinin durum eşleme ve sözdizimsel konumuna yönelik tartışmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır. Alanyazındaki çalışmalara göre, Türkçede KDİ öznesi, ana eylemden belirtme durumunu (i) yerleşmiş tümcenin [Gös,TümÖ] konumundan ya da yerinden uzaktan uyumla, (ii) ana tümcenin [Gös, eÖ] konumuna yükselerek ya da (iii) doğrudan ana tümcede üretilerek almaktadır. Olumsuzluk-niceleyici açısını inceleyecek olursak: (i) kuraldışı durum imlenmiş niceleyiciler, normalde hem dar hem geniş açı okuması alabilenlere göre zorunlu olarak geniş açı almakta ya da (ii) sadece dar açı okuması alabilenlere göre tamamen dilbilgisidışı olmaktadır. Bu veriler, uzaktan uyum açıklamalarının aksine, KDİ öznesinin dar açı okuması kazanabilmesi için geri kurulum yapılamadığı bir Ü-konumuna taşındığına işaret etmektedir. Bir diğer güçlü argüman ise Knecht'in (1986) KDİ öznesinin ana tümcedeki [Gös, ZÖ] konumuna yükselebildiğini gösteren edilgenleştirme incelemesidir. Bu taşıma, Uygunsuz Taşıma Yasağı da göz önünde bulundurulursa, ancak KDİ öznesinin taşımadan önce Ü-bar olmayan bir konumda bulunmasıyla mümkün olabilmektedir. Öneri olarak, Mizuguchi (2019) çerçevesinde Türkçe KDİ tümcelerinde yerleşik alanda çift-Birleştirilmiş olduğu varsayılacaktır. Tüm'ün φ-özellikleri Z'ye aktarılmamakta ve bileşik baş TümÖ olarak işlev görmektedir. Bu durumda uyum sondası Tüm'dür. Dahası, yalın durum eşleyicisi Z, Tüm'e baş eklenme ile birleştirildiği için etkin değildir ve uyumun gerçekleşmesi halinde bile yalın durum eşlemesi gerçekleşememektedir. Bu noktada, BelÖ hala yorumlanamaz durum özelliklerine sahiptir ve belirtme durumu alabilmek için ana tümcedeki eÖ'ye yükselmektedir (Chomsky, 1993 gös-baş). [BelÖ+BEL E-uyum] türetimlerinde ise yerleşik alanda φ-eksikli Tüm varsayılacaktır. Bu kez, yerleşik alandaki özne tarafından sondalanmadan, ana tümceye durum güdülü olarak taşınabilmektedir.