Tip 1 Diyabetli Adolesanların Sosyal Çevrelerinin Metabolik Kontrol Üzerine Olan Etkilerinin Değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HAWWA ZAHİRA
Danışman: Zehra Aycan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş ve Amaç: Tip 1 diyabet, insülinin mutlak eksikliği sonucu oluşan karbonhidrat, yağ ve protein metabolizma bozukluğuna yol açan kronik bir hastalıktır. Hastalığın yönetiminde insülin yerine koyma tedavisi hayati önem taşımaktadır. Bununla birlikte beslenme ve egzersiz diğer tedavi bileşenleridir. Tip 1 diyabetli çocuk ve adolesanlar, diyabetlerini iyi yönetebilmek için belli bir disiplin içerisinde yaşamak zorundadırlar. Her gün kan şekerinin izlenmesi, önerilen beslenme ve egzersiz programlarının yapılması ve kan şekeri düzeylerine göre insülin uygulamaları gerekmektedir. Bütün bunların her gün yapılacak olması diyabetle yaşamın kolay olmadığının anlaşılması için yeterlidir. Diyabet yönetimi günün her anında olması gerektiğinden yalnızca sağlık profesyonelleri tarafından yürütülen bir süreç değildir. Diyabetli çocuğun ailesi, arkadaşları, öğretmenleri ve diğer okul çalışanlarının tedavi süreçlerine yeterli katkı ve destek sağlamaları gerek metabolik kontrolün iyileşmesinde gerekse yaşam kalitesinin artmasında çok önemlidir. Tip 1 diyabetli çocukların yaşadıkları çevrenin diyabet yönetimine olumlu ya da olumsuz katkıları farklı yaş gruplarında aynı değildir. Adolesan dönem çocukluktan erişkinliğe geçiş dönemi olup kendi doğasında zorluklar barındıran bir dönemdir. Bu dönemde Tip 1 diyabet gibi kronik bir durum ile başedebilmenin farklı zorlukları da olabilir. Biz bu çalışmada adolesan yaş grubundaki Tip 1 diyabetli hastaların sosyal çevrelerinin metabolik kontrol üzerine olan etkilerini araştırmayı ve elde edeceğimiz bulgularla adolesan döneme özgü öneriler geliştirmeye amaçladık. Gereç ve Yöntem: Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı, Endokrinoloji Bilim Dalı, Diyabet Polikliniğinde en az bir yıldır takip edilen 10-19 yaş arası, Tip 1 diyabet tanıl 110 adolesan çalışmaya dahil edildi. Hastalara, araştırmacı tarafından geliştirilen kişisel, ailesel, okul ile ilgili ve diyabet yönetimi ile ilgili bilgiler içeren anket uygulandı. Ayrıca hasta dosyalarından oluşturulan veri formu ile klinik ve laboratuvar bulguları elde edildi. Metabolik kontrol için son bir yıllık HbA1c ortalaması alındı. HbA1c %9 kötü metabolik kontrol olarak kabul edildi. Anket soruları ile diyabetli adolesanların aile, okul ve özyönetim durumlarının tespiti ve bu çevresel faktörlerin metabolik kontrole etkisi değerlendirildi. SPSS 11.5 paket programında tanımlayıcı istatistikler ve korelasyon analizleri yapıldı. p<0,05 anlamlı kabul edildi. Bulgular: Hastaların yaş ortalaması 14,59±2,58, tanı yaşı ortalamaları 8,6±3,6 ve diyabet yaş ortalamaları 5,9±3,5 yıldı ve %50'si kız, %50'si erkekti. Hastaların %89,1'i(n=98) yoğun insülin tedavisi, %10,9'u(n=12) ise pompa kullanmaktaydı ve ortalama insülin dozu 0,93±0,29 ü/kg/ gün bulundu. Son 1 yıldaki ortalama HbA1c düzeyi %8,40±1,7 bulundu. Hastaların %17,3'ü iyi, %56,4'ü orta, %26,4'ü kötü metabolik kontroldeydi. Tip 1 diyabete ek hastalık eşlik etme sıklığı %44,5 olup bunun %15,5'ini Hashimato tiroditi oluşturmakta idi. Hastaların %86,4'ü çekirdek ailede yaşıyordu ve aile içi ilişkilerinin 'iyi' olduğu görüldü. Annelerin babalara göre eğitim seviyesi düşük olup %71,8'inin ev hanımı olduğu görüldü. Hastaların diyabetleri ile en çok annelerinin ilgilendiği saptandı. Ailelerin gelir düzeyi, %48,2'sinde asgari ücretin altındaydı. Ailesel faktörler ile metabolik kontrol arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki saptanmadı. Çalışmaya alınan hastalardan yalnızca üç hasta okula gitmiyordu, adolesanların %41,8'i ortaokula, %35,5'i liseye ve %11,8'i üniversiteye gidiyordu. Hastaların %44,9'unun başarılı olduğu ve diyabetli olmanın okul başarısı veya devamsızlık üzerinde önemli bir etkisinin olmadığı görüldü. Okulda insülin uygulama yeri olarak en çok sınıfın (%51,4) tercih edildiği görüldü. Okulda diyabet ile ilgili sorun yaşayan %17,8 adolesan mevcuttu. Okul ile ilgili faktörler ve metabolik kontrol arasında istatiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmadı. Tedaviye uyum ile ilgili faktörler hastalara sorularak ve dosyaların taranması yoluyla iki şekilde değerlendirildi. Hastaların verdiği bilgiler ile dosya bilgileri arasında tutarsızlık mevcut olduğu görüldü. Bu faktörler arasında yalnızca, beslenme ile ilgili kısımda üçüncü basamak karbonhidrat sayımının kullanılması ve düzenli hastane kontrollerine gelinmesi ile metabolik kontrol arasında istatistiksel olarak anlamlı bir pozitif korelasyon bulundu (p=0,002 ve p=0,024). Sonuç: Bu araştırmada Tip 1 diyabetli adolesanların çoğunun orta/kötü metabolik kontrolde olduğu, aile ve okul ile ilgili faktörlerin metabolik kontrol üzerine anlamlı bir etkisinin olmadığı, yalnızca 3. basamak karbonhidrat sayımı yapmanın ve hastane kontrollerine düzenli gelmenin metabolik kontrolü anlamlı olarak iyileştirdiği bulundu. Bu sonuçlar ışığında adolesan döneme özgü yaklaşımlar geliştirmenin, onların özdenetimlerini güçlendirmenin metabolik kontrollerine olumlu etki edebileceği düşünüldü. Anahtar Kelimeler: Tip 1 Diyabet, Adolesan, Metabolik kontrol, çevresel faktörler