Bölgesel kalkınmanın ekonomi politiği: Türkiye'de kalkınma ajansları desteklerinin kapsayıcılık ve hizmet kayırmacılığı bakımından mekansal analizi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, COĞRAFYA ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYKUT ANİÇ
Danışman: Nuri Yavan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bölgesel gelişmişlik Türkiye'de uzun süreli bir sorun ve politika alanıdır. Planlı kalkınma dönemiyle birlikte sistematik olarak ele alınan bölgesel gelişme politikası başlangıçta en az gelişmiş bölgelerde refah artışı sağlamaya yönelik iken zaman içinde iktisat ve ekonomik coğrafya alanında yaşanan gelişmeler ile bilimsel, özellikle Avrupa Birliği üyelik süreciyle birlikte politika anlamında önemli değişim göstermiş ve tüm bölgeleri hedefleyen bir kapsama erişmiştir. Son dönemde bölgesel kalkınma alanında yaşanan politika araçlarından en önemlisi kalkınma ajanslarının kuruluşudur. Kalkınma amaçları, bölgesel gelişmişlik farklarının giderilmesi amacıyla gerek yönetim yapısı gerek tabi olduğu mevzuat itibarıyla genel kamu yönetiminden ayrıksı bir durumdadır. Kalkınma ajansları planlama, yatırım danışmanlığı ve tanıtım faaliyetleri ile birlikte mali ve teknik destek uygulamaları ile faaliyette bulundukları bölgelerin gelişmesine katkı sağlamaktadır. Ekonomik coğrafyada kurumsal yaklaşım bağlamında kuruluşlar özel inceleme alanı olarak öne çıkmaktadır. Kapsayıcı nitelikli kurumsal yapının ve bunun yansıması yerel kuruluşların bölgelerin istikrarlı şekilde kalkınmasına katkı sağlayacağından hareketle kalkınma ajanslarının etkinliği, kapsayıcılığı ve destek uygulamalarında hizmet kayırmacılığı olup olmadığı önemli görülmüştür. Yapılan betimsel ve çıkarımsal analizler sonucunda kalkınma ajanslarının etkinliği bakımından sorunlar tespit edilmiştir. Kalkınma ajanslarının destek uygulamaları üzerinden hizmet kayırmacılığına yönelik yürütülen regresyon analizi sonucunda güdümlü projelere ilişkin kısımda aksi yönde bulgular olmakla birlikte kalkınma ajanslarının destek uygulamalarında kapsayıcı nitelikli kuruluşlar olduğu tespit edilmiştir. Bu durumun ortaya çıkmasında ajansların şeffaf ve katılımcı yönetim yapısının etkili olduğu değerlendirilmektedir. Literatürde Türkiye'de kamu yatırımları ve teşvik uygulamaları için hizmet kayırmacılığı olduğu yönünde çalışmalar bulunmaktadır. Bu bakımdan kalkınma ajansları bir "verimli uyumsuzluk" örneği olarak ortaya çıkmaktadır. Bununla birlikte kalkınma ajanslarının kaynak kullanımında yıllar itibarıyla belirgin bir düşüş ortaya çıkmıştır. Ajanslara aktarılan kaynağın aktarılması gereken kaynak içindeki payı sürekli azalış göstermiştir. Merkezi programlar ile kalkınma ajanslarına ek kaynaklar sağlanmakla birlikte çerçevesi belli programlar ajansları yönlendirici değil uygulayıcı yöne sevk etmiştir ve merkezi yönü güçlendirmiştir. Diğer taraftan ajanslar arasında başta yerel idareler olmak üzere diğer kaynaklardan elde edilen gelirler bakımından da ciddi farklılık bulunmakta olup bu durum mevcut kaynaklar çerçevesinde kalkınma ajanslarının bölgesel politika amaçlarını gerçekleştirmeye katkısının sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede kapsayıcı niteliği haiz kalkınma ajanslarının belli kriterler çerçevesinde daha geniş ölçekli kamusal müdahale araçlarının yerelde uygulanmasında karar yetkisi uhdesinde olacak şekilde hareket etmesi, bölgesel gelişmişlik farklarının azaltılması ve ülke genelinde daha dengeli bir refah artışı sağlanması bakımından fayda sağlayacaktır. Anahtar Kelimeler: bölgesel kalkınma, ekonomik coğrafya, kalkınma ajansları, destek uygulamaları, kapsayıcılık, hizmet kayırmacılığı