Bir üniversite hastanesinde aile hekimliği polikliniğine başvuranlarda, sağlık okuryazarlığı düzeylerinin ve diğer faktörlerin; aşı tereddütü ve aşıya ilişkin tutumlarla olan ilişkisinin değerlendirilmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHMET FURKAN AYTEKİN
Danışman: CEMAL KOÇAK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Aşı tereddütü ve reddi önemli bir halk sağlığı problemidir. Kişinin kendisi ya da çocuğu için verdiği karardan fazlası olup toplumun sağlığını da etkilemektedir. Bu çalışmada bir üniversite hastanesi aile hekimliği polikliniğine başvuranlarda sağlık okuryazarlığı, aşı tereddütü, aşıya ilişkin tutum düzeylerini ve ilişkili faktörleri değerlendirmek amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Araştırma kesitsel tiptedir. Bu çalışma Ankara Üniversitesi Cebeci Hastanesi Aile Hekimliği Polikliniği'nde 2025 Ekim-Kasım aylarında 287 gönüllü ile yürütülmüştür. Veriler "Kişisel Bilgi Formu", "Türkiye Sağlık Okuryazarlığı-32 Ölçeği (TSOY-32)", "Aşı Tereddütü Ölçeği (ATÖ)", "Aşıya İlişkin Tutumlar Ölçeği (AİTÖ)" kullanılarak yüz yüze görüşme ile toplanmıştır. Ölçeklerden alınan puanın yükselmesi yüksek sağlık okuryazarlığı, aşıya karşı olumlu tutum ve düşük aşı tereddütünü göstermektedir. Analizlerde SPSS programı kullanılmıştır. Tanımlayıcı istatistiklerin yanı sıra; sayısal verilerin karşılaştırılmasında Mann-Whitney U, Kruskal-Wallis ve Ki-Kare testleri, Spearman korelasyon analizi, çoklu analizler için lojistik ve lineer regresyon analizleri kullanılmıştır. Anlamlılık düzeyi p<0,05'tir. Etik kurul onayı, kurum izni, ölçek kullanım izinleri alınmıştır. Bulgular: Katılımcıların yaş ortalaması 34,3±12,5 olup %66,1'i kadın, %55,1'i bekar, %62,4'ünün çocuğu yok, %49,9'u üniversite ve üstü kurumlardan mezun, %21,6'sı hemşire, %33,8'i 66.001-110.000 TL gelire sahiptir. TSOY-32 ölçeğinden alınan ortalama puan 36,2±7,7'dir. TSOY-32 ölçeği açısından; 18-25 yaş grubu 40 yaş üstü gruptan, bekarlar evlilerden, çocuk sahibi olmayanlar olanlardan, sağlık alanında öğrenciler sağlık çalışanı ve sağlık dışı çalışanlardan, çok iyi/iyi beslenenler orta beslenenlerden, sağlık okuryazarlığı konusunda eğitim alanlar almayanlardan ve aşı konusunda eğitim alanlar almayanlardan yüksek puan almıştır. AİTÖ'den alınan ortalama puan 53,7±10,2'dir. Lineer regresyon analizi sonuçlarına göre AİTÖ'den; yüksek lisans/doktora grubu diğer eğitim gruplarına göre 6,4 puan, sağlık alanında öğrenci grubu diğer meslek gruplarına göre 6,6 puan yüksektir. Sağlık dışı grubu diğer meslek gruplarına göre 2,6 puan düşüktür. 110.000 TL üstü gelir grubu diğer gruplara göre 3,0 puan yüksektir. Genel sağlık durumu orta/kötü/çok kötü olanlar grubu çok iyi/iyi grubuna göre 2,3 puan düşüktür. Aylık 1-2 ve az alkol kullananlar diğer gruplara göre 4,3 puan, fiziksel aktivite yapmayanlar yapanlara göre 2,8 puan yüksektir. COVID-19 aşı doz sayısı arttıkça AİTÖ'den alınan puan 1,5, TSOY-32 ölçek puanı arttıkça AİTÖ'den alınan puan 0,2 yükselmiştir. ATÖ'den alınan ortalama puan 34,1±7,0'dır. Lineer regresyon analizi sonuçlarına göre ATÖ'den; yüksek lisans/doktora grubu diğer gruplara göre 3,3 puan, sağlık alanında öğrenci grubu diğer gruplara göre 4,8 puan, 110.000 TL üstü gelir grubu diğer gruplara göre 2,2, aylık alkol kullanımı 1-2 kez ve az olanlar diğer gruplara göre 2,8, fiziksel aktivite yapmayanlar yapanlara göre 1,8 puan yüksek almıştır. TSOY-32 ölçek puanı arttıkça ATÖ'den alınan puan 0,1 artmıştır. Sonuç: Bu çalışmada, sağlık okuryazarlığı düzeyleri Türkiye'den yüksek olsa bile özellikle 40 yaş üstü için sağlık okuryazarlığı eğitimi gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Katılımcıların AİTÖ'ye göre %44,6'sının orta/olumsuz tutuma sahip olması kaygı vericidir. Sağlık okuryazarlığı ölçeğinden alınan puan arttıkça AİTÖ ve ATÖ'den alınan puan artmaktadır. Aşıya yönelik olumsuz tutum ve tereddütü azaltmak amacıyla sağlık okuryazarlığını artıracak eğitim müdahaleleri planlanmalıdır. Gelirin, ücretli aşılara ulaşılabilirliği artırması göz önünde bulundurularak önerilen tüm aşıların ücretsiz olması sağlanmalıdır. Sağlık kurumlarına ulaşımın kolaylaştırılması da önemlidir. Tütün gibi sağlıksız davranışlar ve sağlık algısı, aşı tereddütü ile ilişkili bulunduğundan bu konulara yönelik içeriklerin ve kamu spotlarının aşı içerikleri ile birlikte yayınlanması sinerjik etki yaratabilir.