İlköğretim öğrencilerinde akran zorbalığının bazı değişkenler açısından incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, EĞİTİMDE PSİKOLOJİK HİZMETLER ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2007
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: RIZA GÖKLER
Danışman: METİN PİŞKİN
Özet:Bu araştırmanın genel amacını; ilköğretim sekizinci sınıf öğrencileriarasında akran zorbalığının incelenmesi ve zorbalığın empatik eğilim, özsaygı,problem çözme becerileri, içedönüklük-dışadönüklük ve kaygı gibi bazı kişiliközellikleri ile ilişkisinin araştırılması oluşturmaktadır. Karşılaştırma türü ilişkiseltarama modeliyle yapılan araştırmanın, araştırma grubunu, Ankara'nın üçmerkez ilçesi olan Çankaya, Yenimahalle ve Keçiören'den seçilen orta sosyoekonomikdüzeye mensup beş resmi ilköğretim okuluna devam eden toplam 576sekizinci sınıf öğrencisi oluşturmaktadır.Araştırma için gerekli olan veriler 2005-2006 Öğretim yılı birincidöneminde toplanmıştır. Araştırmada öğrencilerin zorba ve kurban olmadurumlarını belirlemek için Pişkin (2002) tarafından geliştirilen ?Akran ZorbalığıAnketi?; empatik eğilim düzeylerini belirlemek için Dökmen (1988) tarafındangeliştirilen ?Empatik Eğilim Ölçeği?; özsaygı düzeylerini belirlemek amacıylaPişkin (1996) tarafından Türkçe'ye uyarlanan ?Coopersmith ÖzsaygıEnvanteri?, sorun çözme ile ilgili davranış ve tutumları konusunda öğrencilerinkendilerini nasıl algıladıklarını belirlemek amacıyla Heppner ve Petersen (1982)tarafından geliştirilen ve Türkçe'ye uyarlanması 1993 yılında Şahin, Şahin veHeppner tarafından yapılan ?Sorun Çözme Envanteri (SÇE)? içedönüklük vedışadönüklük düzeylerini belirlemek üzere ?Eysenck Kişilik Envanteri-Dışadönüklük Alt Ölçeği?, ve kaygı düzeylerini ölçmek amacıyla ise Beck veEpstein tarafından 1988'de geliştirilen ve Türkçe uyarlaması Ulusoy, Şahin veErkmen tarafından 1996'da yapılmış olan ?Beck Anksiyete Envateri (BAE)?kullanılmıştır.Verilerin analizinde, araştırma grubundaki öğrencilerin zorbalık anketindeyer alan bazı sorulara verdikleri yanıtların frekans ve yüzde dağılımlarısunulmuştur. Yine zorbalık anketinde yer alan bazı sorulara verdikleri yanıtlarile, ?cinsiyet? ve ?zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr? gruplarda bulunmaarasındaki ilişkiler ki-kare testi ile incelenmiştir. Ayrıca zorba, kurban, zorbakurbanve nötr gruplarda yer alan öğrencilerin empatik eğilim düzeyleri,özsaygı puanları, sorun çözme puanları, içedönüklük-dışadönüklük puanları vekaygı puanları arasında anlamlı farklılıkların olup olmadığı, iki yönlü varyansanalizi (ANOVA) ile karşılaştırılmıştır. Ortak etkinin anlamlı olduğu durumlarda,farkın kaynağını belirlemek üzere çoklu karşılaştırma testlerinden ?ScheffeTesti? uygulanmıştır.Çalışmadan elde edilen bazı temel bulgular şunlardır: Öğrencilerin%10.10'unun zorba, %27.30'unun kurban, %20.90'ının zorba-kurban olduğubelirlenmiştir. Zorbalık ve kurbanlık oranları cinsiyete göredeğerlendirildiğinde, hem zorba, hem de zorba-kurban grubunda erkeklerindaha fazla olduğu saptanmıştır. Öğrencilerin en fazla uğradıkları zorbalıktürleri, ?sözel ve fiziksel" zorbalıklar olarak saptanmıştır.Zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr öğrencilerin empatik eğilimdüzeylerinin karşılaştırılmasına ilişkin bulgular, empatik eğilim puanlarınıaçısından gruplar arasındaki farkın anlamlı olduğunu ortaya koymuştur. Enyüksek empatik eğilim düzeyine nötr öğrencilerin sahip olduğu ve diğergruplarla farklarının da anlamlı olduğu belirlenmiştir.Zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr öğrencilerin özsaygı düzeylerineilişkin farklar incelendiğinde, genel özsaygı düzeyleri açısından zorba vekurban; zorba ve zorba-kurban, kurban ve nötr, zorba-kurban ve nötr gruplararasındaki farkların anlamlı olduğu saptanmıştır.Zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr öğrencilerin ?toplam sorun çözme?puanlarına ilişkin bulgularda erkek grubunda en yüksek ortalamaya zorbalarınsahip olduğu, bunu sırasıyla kurbanların, zorba-kurbanların ve nötröğrencilerin izlediği görülmektedir. Kız grubunda ise en yüksek ortalamayazorba-kurbanlar sahiptir. Bu grubu sırasıyla kurbanlar, zorbalar ve nötröğrencilerin izlediği görülmektedir.Zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr öğrencilerin içedönüklükdışadönüklükdüzeylerine ilişkin bulgular, zorba ve kurban, zorba ve zorbakurban,kurban ve zorba-kurban, kurban ve nötr, zorba-kurban ve nötrfarklarının anlamlı olduğunu ortaya koymaktadır. En dışadönük grup nötröğrencilerdir. Bunu sırasıyla zorbalar, zorba-kurbanlar ve kurbanlarizlemektedir.Zorba, kurban, zorba-kurban ve nötr öğrencilerin ?toplam kaygı?puanlarına ilişkin bulgular, erkek grubunda en yüksek ortalamaya zorbalarınsahip olduğu, bunu zorba-kurbanların, kurbanların ve nötr grupların izlediğigörülmektedir. Kız grubunda da sıralama aynıdır.Araştırmadan elde edilen bulgular doğrultusunda, zorbalığın yaygın birsorun olduğu, dolayısıyla, öncelikle aile içinde çocuğun şiddete tanık olması,karışması, taraf tutmak zorunda bırakılması, şiddete maruz kalan ile ilgilenmekzorunda kalması vb. önlenmesi, zorbalığa ilişkin farkındalıkların artması vebuna bağlı olarak daha kontrollü okul ortamlarının oluşturulması, okuldarehberlik hizmetleri ile işbirliği yapılması etkili okul politikaları ve önlemeprogramlarının nasıl geliştirileceği ve yürütüleceği konusunda, öğretmen veyöneticilere hizmet içi eğitim programları düzenlemenin k yararlı olacağı,kurban öğrencilerin, zorba öğrencilerden daha içedönük olmaları ve özsaygıdüzeylerinin düşük olması gerçeği dikkate alınarak, kurbanları koruyucuönlemler alınması, etkili sorun çözme yaklaşımlarını kullanmalarınınsağlanması vb. önerilmektedir.Anahtar kelimeler: Zorbalık, Empati, Sorun Çözme Becerisi, Kaygı, Özsaygı,İçedönüklük- Dışa dönüklük.