Muhammed Taki Karakoyunlu Ferheng-i Türki: Mukaddime ve Bab-ı Elif (1r-124r)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2016

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MOUSA RAHIMI

Danışman: Fatma Sema Özönder

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Muhammed Taki Karakoyunlu tarafından 18. yüzyılın ilk yarısında, Hindistan sahasında kaleme alınmış olan Ferheng-i Türki, Türkçe-Farsça iki dilli sözlüktür. Beş Türk lehçesinin dillik malzemesinin yanı sıra çok miktarda bilinmeyen ya da az bilinen Farsça sözcük ve ibareleri de içerdiğinden eserin genelde dil bilimi özelde Türklük bilimi için önemi ve değeri ortadadır. Eserin şimdiye değin bir nüshası tespit edilmiştir. Doğu ve Batı Türk yazım geleneğinin bir arada kullanılarak Turan, Kaşkar, Özbek, Rum ve Irak Türkçelerinin söz varlığını içeren Ferheng-i Türki, Türk olmayanlara veya Türkçeyi unutanlara Türkçeyi öğretmek maksadıyla hazırlanmıştır. Ferheng-i Türki adlı eserin mukaddime ve ünlüyle başlayan sözcükler kısmının incelenmesine konu olan tezimiz beş bölümden oluşmuştur. Giriş bölümünde tezin genel çerçevesi çizilerek kullanılan yöntem belirtilmiştir. Birinci Bölümde, Türklerin Hindistan'daki tarihsel konumu belirlenmeye çalışılmış, özellikle 18. yüzyıl Hindistan sahasının genel siyasi ve kültürel durumu üzerinde durularak, Hindistan'da cereyan eden Türkçe edebî faaliyetler anlatılmıştır. İkinci Bölümde eserin adı, tertibi ve yapısıyla birlikte, sözlükte kullanılan dil bilgisel ve dil ile ilgili terimler ele alınarak, Ferheng-i Türki'den hareketle Karakoyunlu'nun bilgisine değinilmiştir. Üçüncü Bölüm, Ferheng-i Türki'nin ses bilgisi özelliklerine ayrılmıştır. Bu bölümde, Ferheng-i Türki'nin Türkçe malzemesi ses-yazım ilişkisi ve ses bilgisi özellikleri bakımında tarihsel ve karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Dördüncü Bölüm, FT'nin mukaddime ve ünlüler kısmının çevirisidir. Burada Türkçe malzemenin yazı çevrimi yanında özgün yazılışları ve Farsça karşılıkları da belirtilmiş, Farsça kısmın Türkiye Türkçesine çevirisi yapılmıştır. Açıklanması gerekli görülen sözcükler dipnotlar hâlinde incelenmeye çalışılmıştır. Yazarın yanlış yazım ve çevirileri ile gövde metin dışında yazılı sözcük ve ibarelere de dipnotlarda dikkat çekilmiştir. Tezin Beşinci Bölümü dizinlere ayrılmıştır. İlk dizin, Türkçe malzemenin yazma sırasına göre hazırlanmış dizinidir. İkinci dizinde ise, Türkçe malzemenin alfabetik sıraya göre gramatikal dizini verilmiştir. Anahtar Sözcükler: Türk Sözlükçülüğü, Türkçe-Farsça iki dilli sözlükler, Hindistan Sahasında yazılmış Türkçe sözlükler, Ferheng-i Türkì, Muóammed Taúì Úaraúoyunlu.