Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tanılı çocukların kronotip ve klinik özelliklerinin deri iletkenliği ile ilişkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HANİFE NUR YAĞMUR
Danışman: SADETTİN BURAK AÇIKEL
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Amaç: Bu çalışmanın amacı, 8-12 yaş arası Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanılı çocuklarda sirkadiyen tercihlerin ve klinik özelliklerin, otonom sinir sistemi aktivitesinin bir göstergesi olan deri iletkenliği (elektrodermal aktivite, EDA) ile ilişkisini araştırmaktır. Yöntem: Çalışmaya yaş ve cinsiyet açısından eşleştirilmiş 38 DEHB tanılı ve 29 sağlıklı çocuk (kontrol) olmak üzere toplam 67 katılımcı dahil edilmiştir. Katılımcıların klinik profilleri ve kronotipleri; Çocukluk Dönemi Kronotip Anketi (ÇDKA), Ebeveyn ve Öğretmen 6-18 Yaş Davranış Değerlendirme Ölçekleri (CBCL ve TRF), Çocuklar İçin Uyku Bozukluğu Ölçeği (ÇUBÖ) ve Çocuk ve Ergenlerde Duygu Düzenleme Ölçeği (ÇEDDÖ) ile değerlendirilmiştir. Katılımcıların otonomik uyarılmışlık ve stres yanıtlarını nesnel olarak ölçmek amacıyla, Kısa Dikkat Ağları Testi (ANT) ve Sıkıntıya Dayanıklılık Görevi (BIRD) uygulanmış; bu bilişsel görevler eşzamanlı deri iletkenliği kaydı altında, sabah 8:30-10:30 saatleri arası gerçekleştirilmiştir. Bulgular: Ölçek verilerine göre DEHB grubu, sağlıklı kontrollere kıyasla dikkat sorunları, dışa yönelim, hiperaktivite ve yavaş bilişsel tempo (SCT) alanlarında anlamlı düzeyde yüksek puanlar almıştır. Ayrıca DEHB grubunun duygu düzenlemede "bilişsel yeniden değerlendirme" stratejisini daha az kullandığı bulunmuştur. Kronotipler kendi içinde incelendiğinde klinik olarak farklı profiller ortaya çıkmıştır; akşamcıl (AK) DEHB grubunda dışa yönelim problemleri ön plandayken, sabahçıl (SK) DEHB grubunda içe yönelim problemleri ve SCT puanlarının daha yüksek olduğu saptanmıştır. Davranışsal görevlerde DEHB grubu ANT'de dikkat ağlarında doğru yanıt açısından farksız olmasına rağmen genel olarak daha yavaş tepki süreleri sergilemiştir. DEHB grubunun, uyaran beklentisi olmayan koşulda otonomik uyarılmışlığı koruyamayarak anlamlı bir tonik düşüş yaşadığı; merkezi uyaran geldiğinde ise sistemi optimum seviyeye getirebilmek için kontrollere kıyasla daha yüksek bir sempatik efor sarf ettiği kaydedilmiştir. Analizler kronotiplere göre incelendiğinde, otonomik hiper-reaktivitenin sabahçıl DEHB grubunda yoğun olduğu görülmüştür. Bu grup, özellikle uzamsal ipucu koşulunda dikkati yöneltmek için sağlıklı akranlarına kıyasla oldukça yüksek bir sempatik sıçrama ve aşırı uyarılmışlık sergilemiştir. Sabahçıl grubun aksine, akşamcıl DEHB grubunun otonomik yanıtları sönük kalmıştır. Bu grubun tüm ipucu koşullarındaki EDA parametreleri sağlıklı akşamcıl çocuklarla benzerlik göstermiş olup, otonomik olarak hipo-reaktif bir profil çizdikleri saptanmıştır. BIRD stres görevinde ise %83,3 gibi yüksek bir oranda görevi yarıda bırakıp sonlandırarak düşük frustrasyon toleransı göstermiştir. EDA ölçümlerinde en çarpıcı bulgular sabahçıl DEHB grubunda izlenmiştir. Sabahçıl DEHB grubunda, BIRD görevinin artan stresli aşamalarında otonomik disregülasyon ve sempatik aşırı uyarılmışlık sonucu daha yoğun fizyolojik yük altında oldukları görülmüştür. Buna karşılık, akşamcıl DEHB grubunun stres karşısında otonomik olarak hipo-reaktif bir profil çizdiği ve otonomik sistemlerinde büyük bir yük biriktirmediği görülmüştür. Sonuç: DEHB yalnızca bir dikkat sorunu değil, duygu düzenleme güçlükleri gibi diğer yürütücü işlevleri de içeren geniş bir otonomik disregülasyon tablosudur. Elde edilen bulgular, çocuğun sirkadiyen tercihinin (kronotipinin) DEHB'nin klinik görünümünü ve stresle başa çıkma stratejisini şekillendiriyor olabileceğini göstermektedir. Sabahçıl DEHB fenotipi bilişsel stres karşısında yüksek allostatik bedel ödeyerek içsel tükenmişlik ve zihinsel sis (SCT) yaşarken, akşamcıl DEHB fenotipi otonomik düzeyde hipo-aktif kalarak regülasyonu dışa vurumcu davranışlar üzerinden sağlamaktadır Anahtar Kelimeler: Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu, Elektrodermal Aktivite, Kronotip, sirkadiyen ritim, Otonom Sinir Sistemi