Ölçme araçlarının boyutluluk yapısının yapısal eşitlik modellemesine dayalı yöntemler ile değerlendirilmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, BİYOİSTATİSTİK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SERHAT HAYME
Danışman: DERYA GÖKMEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Ölçme araçlarının psikometrik çok boyutluluğunun "soruların tek bir yapının mükemmel göstergeleri gibi değerlendirilmesinden kaynaklanan yanılabilir doğası" ve "değerlendirilen yapıların hiyerarşik doğasının varlığı" olarak adlandırılan iki farklı kaynağı bulunmaktadır. İlk kaynağın varlığı doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ve açıklayıcı yapısal eşitlik modellemesi (AYEM) sonuçlarının, ikinci kaynağın varlığı ise bahsedilen modellerin hiyerarşik versiyonlarından elde edilen sonuçların karşılaştırılması ile incelenir. AYEM, açıklayıcı faktör analizi (AFA)'nın "teori geliştirme" ve DFA'nın "teori test etme" perspektiflerini entegre eden bir model olarak, özellikle karmaşık yapıya sahip ölçme araçlarının boyutluluk yapısının incelenmesinde yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu tez çalışması kapsamında iki ayrı veri seti kullanılarak hem açıklayıcı hem de doğrulayıcı yaklaşım altında farklı modeller oluşturulmuş, final modelin belirlenmesinde model uyum indisleri, faktörler arası korelasyon değerleri ve (büyüklük ve istatistiksel anlamlılık kapsamında) faktör yükleri belirleyici olmuştur. Verilerin analizinde Mplus 8 programı kullanılmıştır. Romatoid artrit hastalarının değerlendirilmesi için kullanılan ölçme aracının veri yapısının iki faktörlü bir yapıya uygun olduğu AYEM modeli ile gösterilmiş, faktörler "fiziksel durum" ve "ağrı-bilişsel-psikososyal durum" olarak isimlendirilmiştir. Psikometrik çok boyutluluğun birinci kaynağının varlığı altında ikinci kaynağı bakımından değerlendirme yapıldığında ise bifaktör AYEM (B-AYEM) modeli kapsamında global faktör "işlevsellik", birinci spesifik faktör "kişilerarası ve sosyal etkileşim/ilişki" ve ikinci spesifik faktör "mobiliteyle ilişkili zorluk/ağrı" olarak tanımlanmıştır. Bel ağrılı hastaların değerlendirilmesi için kullanılan ölçme aracında, doğrulayıcı yaklaşım altında psikometrik çok boyutluluğun ilk kaynağı AYEM modeli ile, her iki kaynağın varlığı ise B-AYEM modeli ile gösterilmiştir. B-AYEM modeli sonucuna göre global faktör "işlevsellik", birinci spesifik faktör "ağrı-uyku-duygusal durum" ve ikinci spesifik faktör "aktivite-katılım" olarak tanımlanmıştır. Literatürde ölçme araçlarının boyutluluğunun değerlendirilmesinde AFA ve DFA yaygın olarak kullanılan yöntemler olmasına rağmen, hiyerarşik yapıya sahip ölçme araçlarının çok boyutluğunun AYEM modelleri kullanılarak değerlendirilmesi daha yeni kullanım alanı bulmaktadır. Psikoloji, psikiyatri alanlarında kullanılan ölçme araçları üzerinde yapılan uygulamalar, sağlık alanında kullanılan ölçme araçlarında da bu yöntemin kullanılması için tetikleyici bir role sahiptir.