ANNENİN KAYGI, STRES VE ÇOCUĞUNUN DAVRANIŞLARI İLE İLGİLİ ALGI DURUMUNUN ÇOCUĞUN TUVALET EĞİTİMİ SÜRECİ ÜZERİNE OLAN ETKİLERİNİN BOYLAMSAL OLARAK İNCELENMESİ
Tezin Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Dahili Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BERİTAN CEVİZCİ
Danışman: Filiz Orhon
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Giriş: Tuvalet eğitimi süreci, çocuğun gece ve gündüz mesane ve barsak kontrolünü sağlaması ve bu faaliyeti bağımsız bir şekilde gerçekleştirebilmesini mümkün kılan kritik bir evre olarak kabul edilir. Tuvalet eğitimi becerisi çocuğun hayatındaki önemli gelişimsel dönüm noktalarından biri olup ebeveyn-çocuk arasındaki ilişki bu süreçte önemli olmaktadır. Tuvalet eğitimi sürecinde ebeveyn ve çocuk arasındaki iletişim problemleri ve süreç sırasında çocuk üzerinde baskı kurulması gibi olumsuz durumların ileri dönemde işeme bozuklukları, enürezis, enkoprezis ve kabızlık gibi sorunlara yol açabildiği bilinmektedir. Literatürde tuvalet eğitimi sürecine başlamadan önce ve süreç boyunca çocuklarıyla birlikte bu süreci deneyimleyen anne-babanın ruhsal durumlarının, kaygı ve stres düzeylerinin değerlendirildiği ve ebeveyn kaygı ve stresinin çocuğun tuvalet eğitimi sürecine olan etkilerinin doğrudan incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Amaç: Bu çalışmada, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Sosyal Pediatri Bilim Dalı Çocuk Sağlığı İzlem Polikliniği'nde çocuk sağlığı izlemi yapılan ve tuvalet eğitimine henüz başlamamış çocuklarda tuvalet eğitimi sürecinin ve etkileyen etmenlerin boylamsal olarak değerlendirilmesi ve annelerin sosyodemografik özelliklerinin, bu süreçteki anksiyete ve stres düzeylerinin ve annenin çocuğunun davranışları ile ilgili algı durumunun çocuğun tuvalet eğitimi sürecine olan etkilerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmaya Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı Sosyal Pediatri Bilim Dalı Çocuk Sağlığı İzlem Polikliniğinde rutin çocuk sağlığı izlemi yapılan, tuvalet eğitimine henüz başlamamış olan 24 aylık 101 çocuk ve anne çifti dahil edilmiştir. İlk görüşmede sosyodemografik durum ve tuvalet eğitimi anket formu, Yaygın Anksiyete Bozukluğu-7 Ölçeği, Ebeveyn Stres Ölçeği ve annenin çocuğun davranışlarını algılama durumunu gösteren form anne tarafından doldurulmuştur. Araştırmaya alınan çocuklar ilk başvurudan 6 ay sonra yani 30 aylık olduklarında tekrar Çocuk Sağlığı İzlem Polikliniğinde muayene edilmiştir. Bu görüşmede tuvalet eğitimine başlayan anneler tarafından tuvalet eğitimi süreç formu, Yaygın Anksiyete Bozukluğu-7 Ölçeği, Ebeveyn Stres Ölçeği ve annenin çocuğun davranışlarını algılama durumunu gösteren form tekrar doldurulmuştur. Çalışmada istatistiksel analizler SPSS (Statistical Package for Social Sciences; SPSS Inc., Chicago, IL) 22 paket programında değerlendirilmiştir. İstatistiksel anlamlılık düzeyi 0,05 olarak kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmaya katılan çocukların %58,4'ü erkek, %41,6'sı kız cinsiyetteydi. Çalışmaya katılan annelerin %43,6'sının daha önce tuvalet eğitimi vermiş olduğu, %42,6'sının tuvalet eğitimi hakkında en az bir kaynaktan bilgi almış olduğu öğrenilmiştir. Bilgi alan annelerin %51,2 sıklıkla internetten ve %39,5 sıklıkla aile büyüklerinden bilgi aldıkları gözlenmiştir. Tuvalet eğitiminde annelerin en sık kullandığı yöntemlerin düzenli aralıklarla tuvalete götürmek ve belirli aralıklarla tuvalet ihtiyacının olup olmadığını sormak olduğu bildirilmiştir. Annelerin %68,1'i çocuğunun tuvalet eğitiminde sorun yaşamış olduğunu bildirmiş, en sıklıkla karşılaşılan sorunların çocuğun tuvalete gitmeyi reddetmesi ve davranış değişiklikleri olduğu öğrenilmiştir. Annelerin %44,7'si çocuğunun tuvalet eğitimine en az bir defa ara vermek zorunda kalmış olup çocuğun tuvalete gitmeyi reddetmesi en yaygın ara verme nedeni olarak belirlenmiştir. Annelerin %64,9'unda çocuğun tuvalet eğitimini tamamlayabilmiş olduğu saptanmıştır. Tuvalet eğitimi öncesi görüşmede bu süreç boyunca zorluk yaşayacağını düşünen annelerin çocuklarının tuvalet eğitiminde daha sık sorun yaşadığı ve tuvalet eğitimine daha sık ara verdiği belirlenmiştir. Tuvalet eğitimi öncesinde bu süreçle ilgili kaygısının olduğunu bildiren annelerin çocuklarının da tuvalet eğitimini tamamlamada daha çok zorluk yaşadığı tespit edilmiştir. Tuvalet eğitimine çocuğun tuvalet eğitimine hazır olduğunu gösteren davranışlarda bulunmadığı halde başlayanlarda, aile bireyleri ya da arkadaş önerisiyle başlayanlarda ve bez masrafının fazla gelmesi nedeniyle başlayanlarda tuvalet eğitiminde sorun yaşama sıklığının ve ara verme durumunun daha fazla olduğu gösterilmiştir. Annelerin tuvalet eğitimi öncesi (24. ay) ve sonrası (30. ay) Ebeveyn Stres Ölçek puanları kıyaslandığında tuvalet eğitimi sonrasında stres puanları anlamlı şekilde düşük bulunmuştur. Tuvalet eğitimine başlamış olan annelerin Ebeveyn Stres Ölçeği puanları, henüz eğitime başlamamış olanlara kıyasla daha düşük bulunmuştur. Tuvalet eğitiminde sorun yaşayan ve tuvalet eğitimine ara veren çocukların annelerinde YAB-7 Ölçeği, Ebeveyn Stres Ölçeği ve annenin çocuğunu algılama ölçeği puanları anlamlı şekilde daha yüksek bulunmuştur. Tuvalet eğitimini tamamlayamayan çocukların annelerinde ise YAB-7 Ölçek puanı ve Ebeveyn Stres Ölçek puanları anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur. Tuvalet eğitimine ara verme sayısı ile YAB-7 Ölçeği, Ebeveyn Stres Ölçeği ve annenin çocuğunu algılama ölçeğinden alınan puanlar arasında pozitif yönde anlamlı korelasyon saptanmıştır. Tartışma ve Sonuç: Çalışmamız tuvalet eğitimine başlamadan hemen önce ve tuvalet eğitimi sürecinde annelerin sosyodemografik özelliklerinin, tuvalet eğitimi ile ilgili bilgi alma durumlarının, anksiyete ve stres düzeylerinin ve çocuğunu algılama durumlarının tuvalet eğitimi sürecine olan etkilerini inceleyen literatürdeki ilk çalışmadır. Annelerin tuvalet eğitimi öncesi bilgi almamasının ve süreç boyunca yaşadıkları anksiyete ve stres durumlarının tuvalet eğitimi sürecinde belirleyici olarak bulunması bu süreçte anne-çocuk ilişkisinin ve annenin bilgilendirilmesinin önemine dikkat çekmektedir. Çocuk sağlığı izlem vizitlerinde ebeveynlere tuvalet eğitimi ile ilgili bilgi verilmesi, anne-çocuk iletişiminin gözlenmesi, annenin ruhsal durumunun değerlendirilmesi ve gerekirse müdahale edilmesi bu süreçte yaşanabilecek sorunların önlenmesinde önemli rol oynayacaktır. Anahtar Kelimeler: Tuvalet Eğitimi, Maternal Stres, Maternal Anksiyete, Çocuk, Müdahale