CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK ŞİİRİNDE TASAVVUFİ/MİSTİK SÖYLEM
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYBİGE BAŞEĞMEZ ÇETİN
Danışman: ERDOĞAN KUL
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mutlak varlığa kavuşmak ve bu amaç için kendi benliğini yok etmek gerektiği inancında olan mistisizm ve onun İslamiyet dâhilindeki yorumu olan tasavvuf, çeşitli hâl ve makamlardan geçilerek mutlak birliğe kavuşulabileceği inancına dayanmaktadır. İslam'ın kabulünden itibaren tasavvufi/mistik yaklaşım hem bireysel hem de toplumsal hayatta etkili olmuştur. Modernleşme dönemine kadar hayatın her yönünü etkileyerek devam eden bu tesir, Tanzimat'la başlayan yeniliklerle büyük oranda sarsılmış, dinî ve tasavvufi/mistik dünya algısının şekillendirdiği hayat tarzı değişikliğe uğramış ve etki sahasını kaybetmiştir. Klasik Türk edebiyatı ve Türk halk edebiyatı açısından da hâkim bir eğilim olan tasavvuf/mistisizm, geleneksel Türk edebiyatını şekillendirmiştir. Böylece tasavvufi bakış açısı, geleneksel edebiyat dâhilinde gelişen yapı ve dil unsurlarıyla birleşerek önemini ve hâkimiyetini yüzyıllarca korumuş, edebiyatçılar tarafından tekrarlanarak devam ettirilmiştir. Modernleşme döneminde siyasi ve sosyal değişikliklerle yaşanan dönüşüm, edebiyat sahasına da etki etmiş, böylelikle edebiyat dünyevileşmiştir. Geleneksel dönemde edebiyat, tecrübeyle ve tekke etrafında gelişen tasavvufi/mistik algıyla devam ederken modernleşme döneminde tasavvufi/mistik eğilime şairlerin geçmişe özlem, dinî hassasiyet veya sanatsal kaygı gibi bireysel nedenlerle başvurdukları görülmektedir. Diğer taraftan şairlerin, modernliğin getirdiği hızlı değişimden kaynaklanan sorunlardan kaçmak için ya da toplumsal hayatta yaşanan sıkıntılara karşı bir sığınak olarak da tasavvufi/mistik bakış açısından yararlandıkları dikkat çekmektedir. Ayrıca bu dönemde sadece İslam etkisinde gelişen tasavvuf değil, İslam dışı dinlerden gelen mistik etkiler de şairler için bir kaynak hâline gelmektedir. Böylece tasavvufi/mistik yöneliş, etki alanını azaltsa da farklılaşarak varlığına devam etmektedir. Bu tespitler, Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde geçmişin hatırlanan yüzü olan tasavvuf/mistisizmin, yoğun bir kültürel değişimin yaşandığı modernleşme sürecinde farklı bir bakış açısıyla değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır. Bu noktadan hareketle tezde, Cumhuriyet dönemi Türk şiirinde tasavvufi/mistik eğilimin ne kadar etkili olduğu sorusunun cevabı, şiirlerde kullanılan tasavvufi/mistik terimlerin yanı sıra "gelenek", "toplumsal hafıza" ve "kültürel bellek" gibi kavramlar ışığında irdelenerek ele alınmaktadır.