Soğuk Savaş döneminde uluslararası antlaşmalar kapsamında Türkiye'nin güvenliğini sağlama arayışları (1945-1975)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ONUR ERTUNÇ SARİ
Danışman: NEŞE ÖZDEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İkinci Dünya Savaşı sonrası siyasi gerginliğin yol açtığı Soğuk Savaş döneminde Türkiye'nin güvenliğini sağlamak için takip ettiği politikaları ela alan bu çalışmanın amacı; Türkiye'nin söz konusu dönemde diplomatik zorlukların ve uluslararası tehditlerin etkisinde imzaladığı siyasi, askeri ve iktisadi antlaşmaların nedenleri ve sonuçlarını incelemek, Türkiye'nin bilhassa askeri antlaşmaların sebebiyet verdiği psikososyal, siyasal, ekonomik ve askeri sorunları aşmak için üstlendiği yükümlülüklerin iç ve dış politikadaki yansımalarını ele almak ve ayrıca o yıllardaki siyasal faaliyet alanlarına dair eleştirel bir yaklaşım sunabilmektir. Çalışmanın içeriğinde; Türk siyasi tarihinde bilinen antlaşmaların ötesinde, irdelenmesi gereken ve bu temel antlaşmalar dayanak gösterilerek farklı yollarla icra edilen bazı tali antlaşmalara dikkat çekilmiştir. Konu ile ilgili bilgi ve belgelere birincil kaynaklardan ulaşabilmek için TBMM zabıtları, hükümet programları, döneme tanıklık eden bazı diplomatların hatıratları, dönemin gazete ve dergileri, T.C. Resmi Gazete, T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi, ABD Ulusal Arşivi, ABD Dışişleri Tarihi Belgeleri, ABD Kongre Oturum Tutanakları, ABD Dışişleri Bakanlığı Bülteni/Raporları, ABD Kanunlar Koleksiyonu, İngiltere Ulusal Arşivi, BM Antlaşmalar Serisi, NATO Çevrimiçi Arşivi ve sair resmi belgeler ve yayınlar incelenmiştir. Bu çalışma, İkinci Dünya Savaşı'nın sona erdiği 1945 ila Soğuk Savaş'ı fiilen bitirdiği kabul edilen Helsinki Nihai Senedi'nin imzalandığı 1975 yılları arasını kapsamaktadır. Bu yıllar arasında imzalanan bazı antlaşmaların maddeleri; Meclis üyelerinin açıklamaları, hükümet yetkililerinin uygulamaları ve ilgili yabancı devletlerle yapılan yazışma ve görüşmeler ışığında analiz edilmeye çalışılmıştır. Her ne kadar birbirlerinden bağımsız olarak değerlendirilmesi güç olsa da bu çalışmada incelenen antlaşmalar muhtevanın rahat takip edilebilmesi açısından dört ayrı bölüme ayrılmıştır. Birinci Bölümde, imzalanma nedenlerinin, içeriklerinin ve etkilerinin daha çok siyasi temellere dayandığı Siyasal Antlaşmalar; İkinci Bölümde, doğrudan doğruya askeri konuları ele alan ve halen dünyadaki en büyük askeri oluşum olan NATO'nun şemsiyesi altında imzalanan Askeri Antlaşmalar; Üçüncü Bölümde ise kredi, ödünç verme, kiralama veya hibe etme anlayışıyla imzalanmış yardımları içeren İktisadi Antlaşmalar ele alınmıştır. Dördüncü Bölümde ise, Soğuk Savaş'ın neden olduğu tehditlerin iki kutup arasında antlaşmalarla azaldığı veya farklılaştığı ve Türkiye'nin imzaladığı ikili antlaşmaların sorgulanıp tekrar ele alındığı bir süreci kapsayan Detant Dönemi incelenmiştir. Çalışma boyunca elde edilen bilgi ve sonuçlar göstermektedir ki; Soğuk Savaş döneminde ulusal bağımsızlık ve toprak bütünlüğüne yönelen tehditler nedeniyle güvenlik açığı yaşayan Türkiye; siyasi, askeri ve iktisadi antlaşmaları çözüm yaklaşımlarından biri olarak görmüştür. Ancak bu antlaşmaların bir kısmı, beklenenin aksine, Türkiye'yi ağır yükümlülükler altına sokmuş ve Türk dış politikasında alternatiflerin kısıtlanmasına uzanan bir sürecin başlamasına neden olmuştur. Hükümetlerin el değiştirmesinden sonra gün yüzüne çıkan ve açıklığa kavuşturulması istenilen antlaşmalardaki tarihi imzaların sorgulanması, iç politika alanlarına tesir ettiği gibi Meclis'in gündemine de yansımıştır. Kısmen yabancı doktrinlerin etkisinde kalan dış politika, ulusal sorunların çözümünde de yetersiz kalmıştır. Bu nedenle temel antlaşmalar üzerine inşa edilen tali antlaşmalar, çoğu zaman asıl amaçlarından saparak hükümetlerarası sözler ve sözleşmeler haline dönüşmüştür.