TASAVVUFÎ DÜŞÜNCEDE SAYI SEMBOLİZMİ (MEVLÂNÂ VE YUNUS EMRE ÖRNEĞİ)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF YÜCE ABAY
Danışman: Muhammet Mustafa Çakmaklıoğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tasavvufî düşüncede sayı sembolizminin araştırıldığı bu çalışmada öncelikle sayı sembolizminin tarihsel gelişimi ele alınmıştır. Birçok din ve uygarlık sayılara büyük önem atfetmiştir. Kutsal kitaplardan edebiyata, felsefeden astrolojiye, mitolojiden mistik düşüncelere kadar her alanda sayı sembolleri kullanılmıştır. İslâm dünyasında matematikte en önemli isimlerden biri olan el-Hârizmî ise algoritmanın kurucusu olarak bilinir. O, sistematik cebir çalışmalarını yapan ve İslâm dünyasında ilk kullanan isim olmuştur. Aynı iki sayı birbirinden çıkarıldığında âlemde bir boşluk oluşmadığını temsil etmek için sıfırı "0" şeklinde göstermiştir.Batı dünyasının ünlü matematik, fizik ve felsefecilerinden İslâm medeniyetindeki alimlere kadar yapılan matematiksel çalışmalarda, sayı, geometrik şekil, harf ve sembollerde tasavvuftaki ayân-ı sabite kavramının mevcudiyeti gösterilmeye çalışılmıştır. Batılı bazı bilginlerin matematiksel kavramlardan yola çıkarak kâinatı, Tanrı'nın varlığının ispatı olarak gördükleri vurgulanmıştır. İslâm medeniyetinde de Allah'ın varlığının ve tecellisinin ispatını sayılardan yola çıkarak gösteren mutasavvıların bu konudaki görüşlerine yer verilmiştir. Sayı mistisizmi başlığı altında kadim medeniyetlerden günümüz dünyasına kadar harf ve sayıların gizli ve bâtınî ilimlerde yer aldığı görülmüştür. Bu ilimlerin İslâm dünyasına etkileri araştırılmıştır. Sayıları kullanarak gelecekten haber alma veya mevcut duruma müdahale etme niyeti ile yapılan ritüeller incelenmiştir. Sayılar ve gayb arasındaki bağlantı incelenmiş ayrıca değişik medeniyetlerce yapılan tablo ve vefkler arasındaki benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Geleceği ve varlığın gelecekle olan bağlantılarını merak eden insanoğlunun harf ve sayılara farklı anlam ve semboller atfettiği vurgulanmıştır. Tasavvufî literatürde sayıların, insanın ruhsal ve duygusal dünyasındaki etkileri bu çalışmanın üzerinde durduğu noktalarından biridir. İhvân-ı Safâ topluluğunun sayı sembolizminden faydalanarak gizli ilimleri öğrenme isteklerine değinilmiş ayrıca Hurûfîlik düşüncesi ele alınmıştır. Bu bağlamda şiir ve metinlerinde değişik metaforları kullanan sufîlerden Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî ve Yunus Emre'nin eserlerinde kullandıkları sayı sembolizmi araştırılmıştır. Yunus Emre ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin eserlerindeki sayı sembolizmi, bu değerli düşünürlerin tasavvufî öğretilerinin daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmaktadır. Tez, sayıların mistik anlamlarını ve bu sayıların tasavvufî düşüncedeki yerini daha derinlemesine anlamayı hedeflemektedir. Bu iki mutasavvıfın eserlerinde sayıların temsil ettiği terimler karşılaştırılmış ve buna dair yorumlamalar yapılmıştır. Sonuç olarak, bu tez çalışması, tasavvufî düşüncede sayıların ne kadar önemli ve anlamlı olduğunu ortaya koymaktadır.