Keşfü'z-Zünûn ve Katip Çelebi'nin bilim anlayışı

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe Bölümü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2008

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: BİLAL YURTOĞLU

Danışman: REMZİ DEMİR

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada XVII. yüzyılda yaşamış ünlü Osmanlı bilgini Katip Çelebi'nin bilim anlayışı incelenmiştir. Katip Çelebi İbn Haldun'un tarih, toplum ve devlet hakkındaki bazı görüşlerini Osmanlı Dünyası'na tanıtmıştır. Bu görüşler, örneğin Naima ve Şehrîzâde gibi sonraki takipçileri tarafından ondan daha ayrıntılı bir şekilde dile getirilmiştir. Cumhuriyet Dönemi'ne gelindiğinde Katip Çelebi'nin bilim tarihi açısından Türk modernleşmesinin müjdecisi ya da başlatıcısı olduğu yönünde bir görüş ortaya atılmış ve yaygınlaştırılmıştır. Batılı araştırmacıların da Doğu-İslâm medeniyetini öğrenme ve anlama çabalarında Katip Çelebi'nin Keşfü'z-Zünûn, Takvîmu't-Tevârîh, Cihannüma gibi bazı eserlerinden yararlandıkları görülmektedir.Cumhuriyet Dönemi Türkiye'sinde çizilen ve yerleştirilen Katip Çelebi tasarımı isabetli değildi. Çalışmalarında modern bilimsel ya da felsefî kuramlardan hiçbir iz görülmez. Bilimsel ve felsefî kuramlar bakımından tamamen İslâm Uygarlığı'nda ortaya çıkan görüşlere bağlı kalmıştır. Sözgelimi Batlamyus astronomisi, Hippokrates ve Galen çizgisinde gelişen tıp anlayışı ve Aristoteles'in fizik kuramının İslâmî versiyonlarını savunmuştur. Felsefî açıdan ise özellikle İşrâkîlik anlayışının etkisinde olduğu görülmektedir. Zihniyetinde majic, mistik, rasyonel ve dinî öğeler yer almaktadır. Bilgi elde etme yöntemi, doğa bilimleri anlayışı, felsefe görüşü, evren ve doğa tasarımında sözü edilen eğilimlerin önemli rol oynadığı görülmektedirSonuç olarak İslâm kültüründeki entelektüel eğilimlerden ayrı düşmüş ve Batının modern felsefe ve bilim zihniyetini benimsemiş bir Katip Çelebi tasarımı gerçeğe uygun görünmemektedir.