Kültepe metinleri ışığında Eski Anadolu'da tarım ve hayvancılık
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ESKİÇAĞ DİLLERİ VE KÜLTÜRLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2011
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ESMA ÖZ
Danışman: İRFAN ALBAYRAK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Tezimizde, Kültepe tabletleri ışığında, Asur Ticaret Kolonileri Devri'nde Anadolu'daki tarım ve hayvancılık faaliyetleri ele alınmıştır. Bu çalışmada, çivi yazılı kaynaklar temel alınarak, mevcut kitap ve makalelerdeki bilgiler biraraya getirilmiş ve birtakım değerlendirmeler yapılmıştır. Kültepe kazıları başta olmak üzere, Anadolu'nun tarih öncesi dönemlerine ait yerleşim yerlerinde yapılan kazı çalışmaları neticesinde ele geçen arkeolojik malzemelerden de konumuz çerçevesinde bahsedilmiştir. Çalışmamızın ilgili yerlerinde haritalar ve bazı kazı merkezlerinde ele geçen arkeolojik buluntulardan örnek fotoğraflar sunulmuştur.Çalışmamızda, yerli halkın tarım ve hayvancılık faaliyetleri, tabletlerde geçen tarımsal ve hayvansal ürünler, bu ürünlerin toplum ekonomisine katkısı, yerli halkın beslenme alışkanlıkları ve mutfak kültürü, Anadolu'nun komşu ülkelere sattığı veya çevre bölgelerden ithal ettiği ürünler, tarımda sulama sistemleri, Anadolu'da hayvan yetiştiriciliği, hayvanların kullanıldığı alanlar, hayvancılık sektörlerinin çeşitliliği gibi konular araştırılmıştır. Tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin, yerel yönetim bakımından önemi üzerinde durulmuştur.Tezimiz üç bölüm olarak ele alınmıştır. I. Bölümde, öncelikle Kani? şehrinin coğrafi konumundan bahsedilmiştir. Devamında, Asur Ticaret Kolonileri Dönemi ve bu dönemde Asurlu tüccarlar ile yerli halk arasındaki ilişkiler anlatılmıştır. I. Bölümün sonunda, Anadolu'da gayrimenkul alım-satımı, yerel yönetimin gayrimenkuller üzerindeki hak ve yetkileri, Anadolu saraylarının toprakların düzenli ve sistemli kullanımı ile toprakların işletilmesi hususlarında aldıkları tedbirler ve uyguladıkları yöntemler hakkında bilgi verilmiştir.II. Bölümde, ekimi yapılan tahıllar, sebze ve meyveler, tahıldan elde edilen besin maddeleri ve içecekler, Anadolu mutfağında yer alan diğer besinler, tarımsal faaliyetlerle ilgili olarak geçen rabi'li unvanlar, tarımda sulama sistemleri, tabletlerde geçen zirai tâbirler ve kullanılan tarım aletleri metinlerin taranması yoluyla araştırılmış, kitap ve makalelerdeki bilgiler de biraraya getirilerek bazı değerlendirmeler yapılmıştır. Çivi yazılı kaynaklarla birlikte, arkeolojik malzemelerden de faydalanılmış, Neolitik dönem merkezlerinde ve Anadolu'nun eskiçağ dönemlerine ait bazı yerleşim yerlerinde yapılan kazılarda ele geçen arkeobotanik buluntulardan da bahsedilmiştir.III. Bölümde, M.Ö II. Binde, Anadolu'daki hayvancılık faaliyetleri ele alınmıştır. Kültepe metinlerinde geçen kesim hayvanları ile yük taşıma ve binek amaçlı kullanılan hayvanlar, ticareti yapılan hayvansal ürünler ve bu ürünlerin Anadolu ekonomisindeki yeri, metinler elverdiği ölçüde incelenmiştir. Çivi yazılı kaynaklarla birlikte, Kültepe/Kani? başta olmak üzere, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yapılan kazılarda ortaya çıkarılan arkeozoolojik buluntular da değerlendirilmiştir.Yerli halka ait belgelerden bilhassa yerlilerin ticarette daha aktif rol aldığı Ib dönemi tabletleri konumuz açısından büyük önem taşımaktadır. Çünkü, bu belgelerde yerli halkın ekonomik ve sosyal yaşamı hakkında daha ayrıntılı bilgiler yer almaktadır. Bu tabletlere göre, ticaretle ilgilenen bazı yerli tüccarların dışında, halkın büyük çoğunluğunun tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları ve tarımsal üretimin yerlilerin kontrolünde olduğu anlaşılmaktadır.Kültepe/Kani? kazılarında bulunan arkeolojik eserlere ve çivi yazılı kaynaklara göre, Asur Ticaret Kolonileri Devri'nde Anadolu'da ağırlıklı olarak tahıl tarımı yapılmakta, bunun yanında bağ ve bahçelerde de sebze-meyve ekilmekteydi. Anadolu'da tarlalar daha çok tahıl ekimi için bağ ve bahçeler de meyve-sebze ekimi için ayrılmıştır. Tarım için uygun olmayan araziler ve dağlık alanlar da hayvancılık için kullanılmıştır.Çivi yazılı belgeler ve arkeolojik buluntular sayesinde, Eski Anadolu faunası hakkında bilgi sahibi olabiliyoruz. Kültepe metinlerinden, Anadolu'da en çok yetiştiriciliği yapılan hayvanların koyun, keçi, sığır/öküz ve domuz olduğu anlaşılmaktadır. Koyun, eti ve yünü için beslenmiştir. Büyükbaş hayvanlardan sığır, hem etinden faydalanmak hem de odun, saman, tahıl, eşya vb. taşımak için kullanılmıştır. Metinlerde domuz, daha çok domuz yağı ticareti ile ilgili olarak geçmekte, domuz satışlarından ise sadece birkaç belgede bahsedilmektedir.Eski Anadolu'da kesim hayvanları dışında, binme ve yük taşıma için kullanılan hayvanlar vardı. Metinlerde en sık geçen yük ve binek hayvanı eşektir. Eşek, Asur-Anadolu arasındaki kervan yolculuğunda en önemli taşıma ve ulaşım aracıdır. Tabletlere göre, katır olabileceği görüşü ağır basan perdum da, Anadolu'da binme amaçlı kullanılan hayvanlardan biriydi. Kültepe kazılarında ele geçen arkeolojik buluntular ve çivi yazılı kaynaklar, M.Ö II. Binde Anadolu'da at'ın da bilindiğini göstermektedir. Kültepe tabletlerinde at, daha çok ?rabi sîsê? ?at(lardan sorumlu kişilerin) âmiri? şeklinde meslek ismi olarak geçmektedir.Bahsettiğimiz hayvanların dışında Eski Anadolu'da, günümüzdeki pek çok hayvan biliniyordu. Kültepe kazılarında hemen her evde ele geçen ritonlarda, antilop, kartal, aslan figürleri ile, domuz, koç, keçi, sığır ve boğa başı, köpek, keklik, tavşan, salyangoz, balık ve çeşitli kuş figürleri betimlenmiştir. Kültepe'de ele geçen silindir ve damga mühürlerde ve mühür baskılarındaki mitoloji, tapma, av ve savaş sahnelerinde de birçok hayvan tasvirine yer verilmiştir.