Irak'ta yeniden devlet inşa sürecinin başarısız olmasında iç ve dış faktörlerin rolü (2003-2017)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ABDALSALAM MOHAMMED MAHMOOD

Danışman: Gökhan Erdem

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tezde Irak Devleti'nin 2003-2017 yılları arasında başarısız bir devlet olarak yeniden yapılandırılmasında etkili olan iç ve dış dinamikler açıklanmaya çalışıldı. Başarılı ve başarısız devlet kavramlarının literatürde nasıl ele alındığı ve bir devletin başarılı veya başarısız bir devlet olarak konumlandırılmasında kullanılan kriterlerin neler olduğu ortaya konuldu. Bu kriterler uluslararası kuruluşların belirli ölçüler sonucunda göreli olarak mutabık kaldığı kriterler olarak tanımlanmaktadır. Teorik çerçevesini başarılı ve başarısız devlet tartışmalarının oluşturduğu tezde Irak devletinin bu çerçevede nasıl incelenmesi gerektiği tartışılmıştır. Genel kabul gören literatür tartışmalarının ışığında Irak Devleti'nin tarihsel ve coğrafi özgünlükleri dikkate alınmıştır. Irak devletinin başarısız bir devlet olarak ele alınmasında kritik bir önem arz eden kırılmaların 2003 ABD işgali sonrası ortaya çıktığını gözlemlediğimiz tartışmada ABD'nin işgal öncesi ve işgal sonrası ortaya koyduğu hareket planlarının belirleyici olduğu görülmektedir. Bu hareket planlarının güvenlik, ekonomik ve siyasal anlamda hem bölgesel hem de küresel düzeyde belirleyici konjonktürden etkilendiği açıkça görülmektedir. Irak devletinin işgal sonrası yeniden yapılandırılmasında önemli bir rol oynayan ABD'nin Irak'ın özgün yapısını dikkate almadığı ve bölgesel statükosunu devam ettirmek üzere yol haritaları benimsediği gözlemlenmiştir. Dolayısıyla Irak devletinin 2003 sonrası yapısının salt ABD işgali tarafından değil tarihsel olarak miras edindiği sorunlar tarafından belirlendiği düşünülmektedir. Bu çerçevede yürütülen tezde uzun bir tarihsel arka plan ortaya konulmakta ve bu tarihsel arka planda işleyen sorunların veya toplumsal kırılmaların bir süreklilik arz edip etmediği ayrıca vurgulanmaktadır. Irak devletinin üzerinde inşa edildiği jeopolitik realite tarihsel olarak Osmanlı/İran imparatorluklarının siyasal miraslarının yarattığı gerilimle beslenmiştir. Bu durum Irak'ın aynı zamanda ifade edilen iki güçlü devlet geleneğinden kopuşundan sonra küresel güç konumunda olan devletler tarafından müdahale edilen bir konuma sürüklenmesiyle derinleşmiştir. İngiltere, ABD gibi küresel güç konumundaki devletlerin ulus devletlerin inşa edildiği süreçten günümüze Irak üzerinden bölgesel güç olma ve Irak'ı bölgesel aktör olarak kullanma eğilimleri ortaya çıkmış ve günümüzde bu eğilim önemli ölçüde ABD tarafından sürdürülmektedir. Irak hukuksal yapısı, güvenlik nosyonu ve iktisadi pozisyonu itibari ile egemenliğini tesis edememiş ve kaotik bir iç siyasal yapısıyla zayıf bir konumda varlığını sürdürmektedir. Modern ulus devletlerin en temel varlık sebebi olan hukuksal meşruiyet, ekonomik üretim düzleminin tesisi yani piyasanın öngörülebilir bir şekilde dizayn edilmesi ve korunması ve en kritik olanı ise güvenliği sağlama konusunda modern öncesi bir görünüm arz etmektedir. Irak'ın sahip olduğu etnik ve mezhepsel kompozisyon heterojenlik arz etmektedir. Bu heterojen yapı homojen ve üniter bir ulus devlet çatısı altında kontrol edilebilir bir niteliğe kavuşturulamamış ve çözüm olarak sunulan federatif yapı Irak devletinin ihtiyaç duyduğu çözümü sunamamıştır. Dolayısıyla hukuksal olarak tanımlanmış ve çerçevesi çizilmiş kurumsallığın inşa edilemediği ve şahısların, yerel güçlerin hâkim olduğu bir siyasal zeminde Irak devleti yurttaşlarının temel ihtiyaçlarını karşılayamayan ve modern devlet kapasitesinin en temel gerekliliklerini yerine getiremeyen başarısız devlet olarak siyasal arenada yerini almaya devam etmektedir. Başarılı devlet göstergelerinin başat bir kısmında ölçümlerde geri sıralarda bulunan Irak devletinin bu başarısızlığının tek bir nedeni olmadığını hem sahip olduğu tarihsel coğrafya hem de belli aralıklarla uğradığı dış müdahalelerle birlikte kendi iç gerilimlerinin de bu başarısızlıkta etkili olduğu görülmektedir. Tezin argümanları verilerle desteklenmiş ve çalışılmasına ihtiyaç duyulan bazı konularda soru işaretleri yaratmıştır. Anhatar kelimeler: başarılı devler, başarısız devlet, Irak, bölgesel çatışmalar, ABD işgali.