Anayurdu tayin etmek: Doğu ile Batı arasında Akdenizli Anadolu'nun keşfi

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: EVREN AHMET DEMİR

Danışman: NAZAN ÇİÇEK

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışmada, bir imparatorluğun çok uluslu–çokkültürlü demografik yapısının çözülüşü ve bu çözülmenin ardından yürütülen ulus devletleşme süreci, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batılılaşma/modernleşme girişimlerinin ışığında baş gösteren bir kimlik bunalımı ve bu bunalımın ardılı Cumhuriyet'in uluslaşma girişimlerine etkisi özelinde, "anayurt Anadolu'nun" Doğululuk ile Batılılık arasında üçüncü bir kimlik olarak Akdenizliliğin keşfedilmesi meselesine odaklanmaktadır. Bu bağlamda bu tez ile ulaşılmak istenen temel hedef söz konusu Akdenizli kimliğin Cumhuriyet'in Batılılaşma projeksiyonu için geçerli ve elverişli bir zemin olup olmadığının açığa çıkarılmasıdır. Bu yaklaşımla, tezin ilk bölümünde klasik oryantalist literatür bilhassa Edward Said'in Şarkiyatçılık adlı eseri merkeze alınarak gözden geçirilmiş, Anadolu ve Levant coğrafyasının Akdenizli kimliğinin Doğu-Batı ekseninde konumlanışı ve oryantalist tahayyülün bu coğrafyaya atfettiği kimlik tespit edilmeye çalışılmıştır. İkinci bölümde, Osmanlı İmparatorluğu'nun söz konusu coğrafyada farklı unsurlar arasında yüzyıllar boyunca sürdürdüğü "Osmanlı uyumunun" tarihsel ve toplumsal yapısı irdelenerek, söz konusu uyumun 19.yüzyılın ulusçuluk fikrinin etkisiyle ortadan kalkmasının ardından, İmparatorluğun içine düştüğü kimlik arayışları ele alınmıştır. Bu bağlamda ilk çözüm olarak görülen Osmanlıcılık politikasının uygulanması ve başarısızlığa uğramasının ardından ortaya konan Türk ulusçuluğu düşüncesi, bu fikrin öncü isimleri olan Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp rehberliğiyle incelenerek, bu düşünce ışığında bilhassa Cumhuriyet'in Tarih Tezi'nin de odağını oluşturan "Türklüğün anayurdu" olarak tayin edilen Anadolu'nun yurtlaştırılması meselesinde Anadolu'ya atfedilen kimlik belirginleştirilmeye çalışılmıştır. Nitekim son bölümde köklerini geç Osmanlı döneminden alan bir biçimde Anadolu'nun Batılılaşma girişimlerini başarıya ulaştırabilecek bir zemin olarak "Akdenizli" kimliğin keşfedilmesini Yahya Kemal, Yakup Kadri ve Salih Zeki gibi isimlerin öncülük ettiği Nev-Yunanî akımı ve onun ardından Cumhuriyet'in 1930 ve 1940'lı yıllardaki modernleşme tahayyülünü somutlaştırabilmek için kılavuz olarak görülebilecek Hilmi Ziya Ülken ve Hasan Âli Yücel öncülüğünde beliren bir "Türk Hümanizmi" düşüncesi takip edilerek bu düşüncenin bir sonraki istasyonu ve Anadolu'nun Akdenizli kimliği argümanının temsilcisi Mavi Anadolu hareketi ve bu Akdenizlilik argümanının kökleri ve yansımalarına değinilmiştir.