Osmanlı Devleti döneminde yazılan siyasetnamelerde adalet, ahlak ve nizam düşüncesi üzerine bir inceleme

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2016

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ORHAN KESKİNTAŞ

Danışman: FİLİZ ZABCI

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu çalışma, Osmanlı Siyasetnamelerinde adalet, ahlak ve nizam kavramlarını analiz etmeyi amaçlamıştır. Osmanlı siyasetnamelerinin düşünce havzaları, Türk, Moğol, İran, Yunan ve İslam gelenekleri olduğu kabul edilmektedir. Çalışmada bu havzaların siyasetnameler üzerinden Osmanlı siyasal düşüncesine etkileri ve oluşturdukları epistemik çerçeve ve araçlar analiz edilmiştir. Adalet; fert, devlet ve âlemle olmak üzere üç bölüm açısından değerlendirilmiştir. Adaletin, siyaset-i nefs kavramıyla gündelik yaşamı dinsel ve ahlaki öğretiler etrafında örgütlediği savunulmuştur. Devlet açısından adaletin pragmatik değeri sorgulanmıştır. Mülk ve adalet kardeşliğinin ideolojik işlevi ve bunun halkla kurulan egemenlik ilişkisinin sürdürülmesindeki etkileri; adalet dairesinin Osmanlı düzeninde toplumsal sınıfları sabitlemesinin sonuçları tartışılmıştır. Osmanlı siyasetnamelerinde ahlak düşüncesinin incelendiği bölümde, Osmanlıda birden fazla erdem katalogu olduğu, fert, devlet ve felsefi alanda ahlakın dilinin sadece gerekçelendirmede değil ideal yaşam tasarısında da farklılaştığı gösterilmeye çalışılmıştır. Osmanlı siyasetnamelerinde ahlakın; dinsel ahlak, devlet ahlakı ve felsefî ahlak olmak üzere üç alanda konumlandırıldığı iddia edilmiş, bu üç farklı alanda farklı erdem hiyerarşisinin olduğu; "hükümranlık alanı"nın istisnai bir ahlak alanı olduğu savunulmuştur. Nizam'ın dinsel, felsefi ve siyasal anlamı yorumlanmış, nizamın toplumsal sınıfları sabitleme konusunda ideolojik işlevi değerlendirilmiştir. Bütünleşme ve içerme anlamı taşıyan nizâmın, yeni ve eski arasında sürekliliği sağlama işlevi; "kanun-ı kadim" ve "cedid" kavramlarının düşünüş biçimlerindeki etkileri analiz edilmiştir.