Ebû Bekr Muhammed b. Zekeriyyâ Er-Râzî'nin Kitâbu'l-Cuderî ve'l-Hasbe Adlı eseri ve tıp tarihindeki yeri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, TIP TARİHİ VE ETİK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: GÖZDE ACIDUMAN SUBAŞIAY
Danışman: Berna Arda
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Antik dönemlerden beri mevcut olan çiçek ve kızamık hastalıklarının tarih boyunca özellikle de immünolojik olarak naif toplumlar, yöneticiler ve savaşlar üzerinde büyük etkileri olmuştur. Bu hastalıklar aşılarının bulunması ve yaygın şekilde uygulanmasına kadar yüksek mortalite ve morbidite ile seyretmiştir. İslâm tıbbının tercüme döneminde Hippokrates, Galenus, Efesli Rufus, Dioskorides, Oribasius, Susruta, Çaraka, Vaghbata gibi, Antik Yunan, Roma ve Antik Hint döneminin önemli hekimlerinin eserleri Arapçaya çevrilmiştir. Bu dönemi takiben İslâm bilimi ve tıbbının Altın Çağı yaşanmış, bu dönemde Ebû Bekr Muḥammed b. Zekeriyyâ er-Râzî, ʿAlî b. el-ʿAbbâs el-Mecûsî, İbn Sînâ gibi önemli hekimler tıbba yeni bilgi ve katkılar sunmuşlardır. İslâm tıbbının en önemli isimlerinden olan, Batıda Rhazes, Rasis, Albubator isimleriyle de bilinen, IX. yüzyılın sonu ve X. yüzyılın başında yaşamış Ebû Bekr Muḥammed b. Zekeriyyâ er-Râzî'nin en orijinal eseri olarak kabul edilen Kitâbu'l-Cuderî ve'l-Ḥaṣbe çiçek ve kızamık hastalıkları üzerine yazılmış, bilinen ilk müstakil eserdir. Bu orijinal eserin Türkçe tıp alanyazınında şimdiye kadar tam bir çevirisi bulunmamaktadır. Bu tez çalışmasında eserin William Alexander Greenhill'e ait 1848 tarihli Arapçadan İngilizceye çevirisi Treatise on the Small-pox and Measles ve Karl Opitz'in 1911 tarihli Arapçadan Almancaya çevirisi Über die Pocken und die Masern Türkçeye çevrilmiş, böylece eserin Türkçe tam metni ilk kez tıp tarihi alanyazınına kazandırılmıştır. Çevrilen metin, çiçek ve kızamık hastalıklarıyla ilgili alanyazında ulaşılabilen diğer eserlerdeki bölümlerle karşılaştırılarak, eserin tıp tarihindeki yeri tartışılmıştır. Eserin bir önsöz ve 14 bölümden oluştuğu görülmektedir. Çiçek ve kızamık hastalıklarını ayrıntılı ve yeteri kadar ele alacak bir eser planladığını belirten Râzî, bölümler halinde çiçeğin nedenleri ve neden kimsenin bundan kurtulamadığı, çiçeğe yatkın olanları ve sık görüldüğü zamanları, çiçeğin çıkışını gösteren belirtileri, belirtiler çıkmadan önce çiçekten korunma, çıktıktan sonra püstüllerin çoğalmasını engelleme ve püstüllerin çabuk çıkmasını sağlama yollarını, göz, kulak, boğaz gibi bölgelerin bakımı, püstüllerin kurutulması, kabuklarının ve yara izlerinin giderilmesi, beslenme ve bağırsakların düzenlenmesini ve çiçek türlerini açıklamıştır. Başlıklarda çoğunlukla çiçek hastalığı geçmesine rağmen bu bölümlerde kızamıkla ilgili bilgilere de yer verildiği görülmüştür. Eserin içeriği incelendiğinde en özgün bulunan bölüm çiçek hastalığının etiyolojisinin açıklandığı ilk bölümdür. Çiçek ve kızamığın ayrımının yapıldığına dair yorumun yapılabileceği, hastalıkların belirtileri arasındaki fark ise üçüncü bölümde yer almaktadır. Râzî'nin önerdiği tedbir ve tedavi yöntemlerinin öncüllerinde yer alan bilgilerle koşut ve döneminin paradigmasıyla uyumlu olduğu görülmektedir. Eserin, Zehrâvî ve İbn Sînâ gibi önemli hekimler için kaynak oluşturduğu düşünülmektedir. İncelemeler sonucunda Râzî'nin eserinin öneminin, bu hastalıkların ilk kez ayrımını yapmasından ziyade bu ayrımın Râzî tarafından net bir şekilde ele alınmaya çalışılmasından, bu hastalıkların neden herkeste göründüğünü açıklama çabasından ve özel olarak bu hastalıklar üzerine yazılmış bir eser olmasından ileri gelmekte olduğu söylenebilir.