Ölçeklerde yapı geçerliliğinin değerlendirilmesinde faktör analizi ve Rasch analizi yaklaşımları
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, BİYOİSTATİSTİK ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2015
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FUNDA SEHER ÖZALP ATEŞ
Danışman: DERYA GÖKMEN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sağlık alanında daha duyarlı gözlemler yaparak objektif ve standart ölçümler elde edilebilmesi için ölçme aracının geçerli olması gereklidir. Geçerlilik, ölçme aracının ölçülecek özelliği, tam ve doğru olarak, başka özelliklerle karıştırmadan ölçebilmesidir. Bir ölçek geliştirme sürecinde analitik olarak değerlendirilen ve belki de en önemli geçerlik türü, (içsel) yapı geçerliliğidir. Ölçeklerin içsel yapı geçerliliklerinin değerlendirilmesinde, faktör analizi yaklaşımlarından "Açıklayıcı Faktör Analizi (AFA)" ve "Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA)", modern test teorisi yaklaşımlarından "Rasch Analizi" en yaygın kullanılan yaklaşımlar arasındadır. Bu tez çalışması kapsamında, romatoid artritli hastalar için "kendine bakım-hareket-ev işleri" alanlarında özürlülük düzeylerinin alt ve üst ekstremite açısından ayrı ayrı değerlendirilmesi için geliştirilen ölçme araçlarının yapı geçerliliğinin değerlendirilmesinde AFA, DFA ve Rasch Analizi uygulanmış ve sonuçları irdelenmiştir. Toplamda 32 madde ile gerçekleştirilen AFA sonuçlarına göre, maddelerin iki boyutta toplandığı belirlenmiş, faktör yükleri ve klinik sınıflamaları da göz önünde bulundurulduğunda ilk boyut "Alt ekstremite ile ilişkili kendine bakım-hareket-ev işleri", ikinci boyut "Üst ekstremite ile ilişkili kendine bakım-hareket-ev işleri" olarak adlandırılmıştır. AFA'dan elde edilen sonuçlar, klinisyen görüşüyle karşılaştırıldığında sadece bir maddede uyumsuzluk belirlenmiştir, sonucunda da bu maddenin klinik yapının uygun gördüğü yerde değerlendirilmesine karar verilmiştir. Klinik (teorik) olarak belirlenen yapı DFA ile test edildiğinde, uyum iyiliği istatistiklerine göre, elde edilen sonuçların tatmin edici olduğu ve klinik yapı ile uyumlu olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Rasch Analizi uygulamasında, "alt ekstremite ile ilişkili kendine bakım-hareket-ev işleri, "üst ekstremite ile ilişkili kendine bakım-hareket-ev işleri" için ayrı ayrı ve klinik yapı göz ardı edilip her ikisinin birlikte ele alındığı durumlarda, ölçme araçları Rasch analizi aşamaları dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Yapılan analizler kapsamında, modele uyum göstermeyen, yaş grubu, cinsiyet ve/veya hastalık süresi bakımından madde işlev farklılığı gösteren ve tek boyutluluk varsayımını bozan maddeler çalışmadan çıkarılmıştır. Ölçeklerde yapı geçerliliğinin incelenmesinde, ölçeğin sadece boyut yapısını inceleyen faktör analizi yöntemlerine kıyasla, içsel yapı geçerliliğinin madde uyumu, birey uyumu, madde yanlılığı gibi farklı özellikler bakımından da değerlendirildiği Rasch Analizi'nin beraber kullanılması önerilmektedir.