Özgüllük ve Belirlilik
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DİLBİLİM ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2003
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZEYNEP ERK EMEKSİZ
Danışman: GÜLSÜN LEYLA UZUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:163 Özet Çalışmamızın öncelikli amacı özgüllüğün yorumunu etkileyen birimleri sistemli bir biçimde tanımlamak ve bir tümcedeki AÖ ile diğer birimlerin özgüllük açısından etkileşimini betimlemektir. Bu çerçevede, betimleme yapan AÖ'lerin özgüllüğü tek bir düzlemde AÖ içi bir özellik olarak değil, düzlemler arası birleşimsel bir yaklaşımla tümce içi bir özellik olarak tanımlanmıştır. Bu birleşimsel çerçevede özgüllük hem yüklemcil hem de adcıl bir özellik olduğu iddia edilmiştir. [+özgül] yüklem belli bir olayın belli bir zaman aralığında oluştuğunu gösteren bitmişlik ve süreklilik görünüşleri; [-özgül] yüklem ise bir olayın düzenli yapıldığım veya yapılma olasılığı olduğunu gösteren kip ulamlarıyla dilbilgiselleşmektedir. yapısının [+/- özgül] oluşunun betimleme yapan AÖ'nün özgüllüğünü nasıl etkilediği sistemli bir biçimde betimlenmeye çalışılmıştır. Özgüllüğün betimlenmesinde önemli bir değişken olan belirlilik de bugüne kadar sunulan kuramlar çerçevesinde değerlendirilerek özgüllük ile belirliliğin birbirleriyle olan etkileşimleri sunulmuştur. Çalışmada yorumsal belirli AÖ'lerin özgüllük dışı; yorumsal olmayanların ise özgül okuma alabildikleri gözlemlenmiştir. Yukarıda sunulan amaçlar ve sınırlılıklar çerçevesinde tezin bölümleri sırasıyla şöyle sunulmuştur: Birinci bölümde önce özgüllük üzerine genel yaklaşımlar eleştirel bir bakış açısıyla değerlendirilmekte; sonra bu yaklaşımların verilen örnekleri açıklamadaki yeterliği sorgulanmaktadır. Bu bölümde ayrıca164 Türkçede özgüllüğün görünümleri üzerine yapılan tartışmalar da aynı biçimde ele alınmaktadır. İkinci bölümde özgüllük birleşimsel bir yaklaşanla ve tümce içi bir özellik olarak örtük ve açık bağlamlarda betimlenmektedir. Üçüncü bölümde belirlilik üzerine bu kadar sunulan kuramsal yaklaşımlar eleştirel bir bakış açısıyla ele alınarak Dosya Değişim Anlambilimi çerçevesinde belirlilik 'tanıdıklık' anlamsal özelliği çerçevesinde tanımlanmaktadır. Dördüncü bölümde belirlilik ve özgüllük örtük ve açık bağlamlarda aldıkları değerler açısından karşılaştırılmakta ve aralarındaki farklılıklar sunulmaktadır. Beşinci bölüm Türkçede belirlilik ve özgüllüğe ayrılmıştır. Bu bölümde bugüne kadar yapılan çalışmaların da vargıları ile birlikte Türkçedeki kimi AÖ biçimleri özne ve nesne konumlarıyla betimlenmektedir. Son bölümde çalışmanın vargıları toplu bir biçimde sunulmaktadır.