ÇOCUK KORUMANIN GÖRÜNMEYEN YÜZÜ TERK BEBEKLER: SOSYAL HİZMET VAKA YÖNETİM ÖNERİSİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Sosyal Hizmet, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SATI GÜL KAPISIZ
Danışman: Veli Duyan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu araştırma ile tıbbi soysal hizmet uygulamalarının önemli bir parçası olan terk bebek olgusunu öncelikli olarak çocuk koruma kapsamında ele alarak, istenmeyen gebelik sürecinde hem anne hem bebek sağlığının korunması, çocuğun yüksek yararını göz önünde bulundurarak bebeğe ilişkin algılanan risklerin ortaya çıkarılması, anne ve bebeğin sosyal hizmet ihtiyaçlarını, annelerin bu süreçte yaşadıkları zorlukları, annelerin gözünden sürecin nasıl tanımlandığını açığa çıkarmak, algılanan riskler bağlamında nasıl bir sosyal hizmet müdahalesinin planlanması gerekliliğini belirlemenin yanı sıra terk bebek vaka yönetim sürecinde hastanelerdeki farklı uygulamaların önüne geçmek, yaşanan sorunları en aza indirgemek amacıyla Türkiye'de terk bebek vaka yönetimine ilişkin bir model ortaya çıkarmak ve ulusal ölçekte konuya ilişkin bilimsel bilgi eksikliğini gidermek, literatüre katkı sağlamak amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda araştırma nitel araştırma deseninde tasarlanmış, nitel yaklaşımlardan biri olan; bireyin davranışlarını doğru anlayabilmek için, onun kendine özgü algılamasını ve yaşantısını bilmemiz gerektiğini savunan olgubilimsel (fenomonolojik) yaklaşım tercih edilmiştir. Araştırmanın öznelerine ulaşmada niteliksel yöntemin bir örnekleme tekniği olan amaçlı örnekleme yöntemlerinden benzeşik (homojen) örnekleme kullanılmıştır. Araştırma kapsamında bir yandan da Tıbbi sosyal hizmet alanında çalışan sosyal hizmet uzmanlarının terk bebek sürecini nasıl yönettikleri, süreçte neler yaşadıkları, hangi durumlarla karşılaştıkları, süreçte yaşanan sorunların neler olduğu açığa çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu kapsamda; ülke genelinde terk bebek olgusunda hastanelerdeki uygulamaların anlaşılması amacıyla tıbbi sosyal hizmet alanında çalışan sosyal hizmet uzmanlarıyla yüz yüze/online görüşmeler yapılmış, maksimum çeşitlilik örneği ile ülke genelindeki uygulamaların ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Araştırma verileri yarı yapılandırılmış görüşme formunun kullanıldığı derinlemesine görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Bu kapsamda Sağlık Bakanlığına bağlı olarak hizmet veren Ankara Bilkent Şehir Hastanesi Kadın Doğum Hastanesi, Ankara Etlik Zübeyde Hanım Kadın Doğum Hastanesi ve Etlik Şehir Hastanesi Kadın Doğum Hastanesi'nde doğum yapan ve doğum sonrasında çeşitli nedenlerle bebeklerini taburcu etmeyerek hastanede bırakmak durumunda kalan 29 anne ve Ülkemizde farklı coğrafi bölgelerde bulunan Sağlık Bakanlığı'na bağlı hastanelerde, tercihen kadın doğum hastanelerinde görev yapan 10 sosyal hizmet uzmanı ile derinlemesine görüşmeler yapılmıştır. Veri analizlerinin yapılması için MAXQDA (2022) programı kullanılmıştır. Araştırma ile bebeğini bırakma durumunda kalan annelerin çoğunluğunun bekar ve boşanmış olduğu, büyük çoğunluğunun düzenli gelir getiren bir işinin olmadığı anlaşılmıştır. Annelerin bebeklerini psikolojik nedenler, sosyal nedenler, ekonomik nedenler, biyolojik nedenlerle bırakmak durumunda kaldıkları, bu süreçte annelerin büyük çoğunluğunun korku, suçluluk, vicdan azabı, çaresizlik, pişmanlık gibi psikolojik, sosyal ve ekonomik sorunlar yaşadığı, geç öğrenmeleri nedeniyle gebeliklerini sonlandıramadıkları, sosyo-ekonomik nedenlerle beslenmelerine yeterince özen gösteremedikleri ve gebelik kontrollerini yaptıramadıkları, bununla birlikte madde kullanımı, kronik hastalık durumu, engelli olan/engelli çocuğu bulunan annelerin hem kendilerine hem de bebeklerine bir şey olacağı endişesi ile gebelik kontrollerini yaptırdığı sonucuna ulaşılmıştır. Annelerin sosyal destek sistemlerinin yetersiz olması nedeniyle gebeliğin başından beri süreci yalnız yönetmek zorunda kaldıkları, bebeklerin biyolojik babalarının süreç içerisinde neredeyse hiçbir sorumluk almadıkları, ulaşılamaz oldukları ve anneye destek olmadıkları, sosyal destek almaları halinde bebeğin bakımını üstlenebilecekleri bilgisi edinilmiştir. Tıbbi alanda sosyal hizmet uzmanlarının tamamının çalıştıkları hastanelerde terk bebek vakasından konsültasyon sistemi aracılığıyla haberdar edildikleri, süreç yönetiminde öncelikli olarak mesleki bilgi, beceri ve değer temeli çerçevesinde hareket etmeye özen gösterdikleri sonucuna ulaşılmıştır. Sürece ilişkin görüşme ve yazışmaların tamamını kendilerinin gerçekleştirdiği, bebek teslimi sırasında ülke genelinde farklı uygulamaların yer aldığı bilgisi edinilmiştir. Sosyal hizmet uzmanlarının süreç yönetimine ilişkin herhangi bir eğitim almadıkları, konuyla ilgili eğitim ve süpervizyon ihtiyacı duydukları anlaşılmıştır. Bebek terkinin önlenmesine ilişin olarak eğitimin özellikle cinsel eğitimin, sosyal ve ekonomik desteğin, annelerin güçlendirilmesinin önemine dikkat çekmişlerdir. Görüşmelerden elde edilen bulgular literatür bilgisi ile harmanlanarak terk bebek vaka yönetiminde yeni bir sosyal hizmet müdahale yaklaşımı ve/veya hizmet modeli önerilmiştir. Tıbbi sosyal hizmet alanında süpervizyon ve eğitim olanaklarının geliştirilmesine ve daha spesifik ve derinlemesine araştırmalara ihtiyaç bulunmaktadır. Anahtar Sözcükler: Sosyal destek, Sosyal hizmet uzmanı, Sosyal hizmet vaka yönetimi, Terk bebek, Tıbbi sosyal hizmet.