Kalecik Karası ve Narince üzüm çeşitlerinde (Vitis vinifera L.) çiçeklenme ve tane tutum performansına farklı anaçların etkisi üzerinde araştırmalar

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AYSUN ŞEHİT

Danışman: Birhan Kunter

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırmada, çeşide özgü irilikteki çekirdekli tane ile birlikte çekirdeksiz küçük (partenokarpik) taneler ve canlı-yeşil ovaryumların (LGO) aynı salkımda bulunarak boncuklanma (millerandage) hassasiyeti gösteren Kalecik Karası ve normal tane tutumu gösteren Narince üzüm çeşidi kullanılmıştır. Çeşitlerin generatif organların morfolojisi, çiçek tozu kalitesi, generatif performans, asma yaprak ve çiçek tozu mikrobesin element içeriği üç farklı anaç (5BB, 41B ve 1103P) düzeyinde incelenmiştir. Tane tutumu, ben düşme öncesi, ben düşme, ben düşme sonrası ve olgulaşma dönemi olmak üzere beş farklı fenolojik dönemde, Kalecik Karası çekirdekli ve çekirdeksiz tanelerde VvBOR1, VvBOR3 ve VvBOR4 bor taşınmasında görevli genlerin ifadesi belirlenmiştir. Kalecik Karası ve Narince çeşitlerinde çiçek tozu kalitesi, tane tutumu, boncuklanma ve salkım özellikleri bakımından 5BB>1103P>41B sıralaması ile en yüksek verim 5BB anaç/çeşit kombinasyonunda elde edilmiştir. Kalecik Karası/5BB %66,69, Kalecik Karası/41B %29,03 ve Kalecik Karası/1103P %41,32 tane tutumu oranı ile başarılı tane tutumu gerçekleştirmiştir. Boncuklanma indeksi Kalecik Karası/5BB 5,37, Kalecik Karası/41B 3,08 ve Kalecik Karası/1103P 3,77 elde edilmiştir. Boncuklanma oranı sırasıyla; %46,94, %29,69 ve %35,35 görülmesi ile Kalecik Karası üzüm çeşidinin boncuklanma karakteri nicelleştirilmiştir. Boncuklanma indeksi ve oranı Narince/5BB 0,48 – %4,49, Narince/41B 1,92 – %17,74 ve Narince/1103P 0,72 – %4,81 elde edilmiştir. Aynı bağ koşullarında bulunan iki çeşidin farklı oranlarda partenokarpik tane oluşturması, boncuklanmanın çeşit hassasiyeti olduğunu göstermiştir. Kalecik Karası ve Narince üzüm çeşitlerinde en yüksek yaprak bor düzeyi elde edilen 5BB anacında, çekirdekli tane, tane tutumu ve salkım özelliklerininde yüksek olması, anaçların besin element alımında ve tane tutumu üzerine etkili olduğununu göstermektedir. Kalecik Karası/41B anacının yaprak çinko düzeyi ve polen tüpünün 3 adet yumurtalığa ulaşma oranı (%3,33) diğer anaçlara göre yüksek elde edilmiştir. Bu durum çinko ile çekirdek oluşumunun ilişkisini göstermektedir. Anaçların molibden alımında farklılık görülmemiştir, ancak yaprak molibden düzeyinin düşük olması boncuklanma hassasiyeti olan Kalecik Karası için tetikleyici etmen olabilir. VvBOR1, VvBOR3 ve VvBOR4 genlerinin Kalecik Karası üzüm çeşidinde çekirdeksiz tanelerde baskılandığını, çekirdekli tanelerde çekirdeksiz tanelere oranla daha yüksek ifade edildiği belirlenmiştir. Farklı fenolojik dönemlerde ise yaprak bor içeriği ile VvBOR1 geninin paralellik gösterdiği ancak VvBOR3 ve VvBOR4 genlerinin ifade düzeyinin ters orantılı olduğu görülmüştür.