Türkçe eylemlerde çokanlamlılık: Uygunluk Kuramı çerçevesinde bir çözümleme
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, DİLBİLİM ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2009
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: AYGÜL UÇAR
Danışman: GÜLSÜN LEYLA UZUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Sözlüksel belirsizliğin bir türü olan çokanlamlılık tek bir sözlüksel birimin pek çok farklı ancak birbiriyle bağlantılı anlamları olması şeklinde tanımlanmaktadır. Bu tanım, öntip anlamın belirlenmesi, çokanlamlılık ile eşadlılığın ayrımı gibi pek çok kavramsal ve yöntemsel sorunu da beraberinde getirmektedir. Bu tez çalışmasının amacı, Türkçedeki çokanlamlı eylemler için var olan tanım ve sunum sorunlarına yönelik olarak bir çözümleme yapmak, çokanlamlı eylemlerin öntip anlamını ve öntip anlam ile diğer anlamlar arasındaki ayrımı belirlemek ve eylemlerin kavram yapılarını göstererek eylemin hangi anlamının hangi durumda kullanıldığını dilbilimsel gerekçelendirmeler ile ortaya koymaktır.Bu çerçevede, ilk olarak, öntip anlamın belirlenmesi ve öntip anlam ile diğer anlamların bağlantılılığını değerlendirmek amacıyla anadili konuşucularına iki aşamalı anket uygulanmıştır. İlk aşamada, Anlam Üretimi Anketi ile anadili konuşucularının ilk akıllarına gelen anlamlar doğrultusunda, her bir eylemin öntip anlamı belirlenmiştir. İkinci aşamada, ilk aşamada belirlenen anlamlar arasındaki bağlantılılık derecelerini ölçmek için deneklere Anlambilimsel Bağlantılılık Anketi uygulanmıştır. Bu anketlerde deneklerin verdikleri yanıtlar zihinsel sözlükçenin de bir yansıması olması nedeniyle önemlidir. Bu zihinsel sözlükçe çokanlamlı eylemlerin bir dizi güçlü ve zayıf anlamlarının birleşiminden oluştuğunu göstermektedir. Öyleyse, çokanlamlı eylemler için belli bir bağlamda hangi anlamın seçileceğini söylemenin yolu Uygunluk Kuramı çerçevesinde belirlenen kısıtlayıcılar yardımıyla anlamları değerlendirmektir. Kısıtlayıcıları belirlemek amacıyla anadili konuşucularına Sınıflandırma Anketi uygulanmıştır. Bu ankette denekler çokanlamlı eylemlerin anlamlarını benzerlik ya da farklılıklarına göre sınıflandırırken ölçütler belirlemişlerdir. Bu ölçütler, bu tez çalışmasının amaçları doğrultusunda, kısıtlayıcıları belirlemede temel oluşturmuştur. Türkçedeki 50 çokanlamlılık gösteren eylem bu kısıtlayıcılar yardımıyla değerlendirilmiştir.