Sıçanlarda alcl₃ ile oluşturulan alzheımer modelinde evoo, rozmarinik asit ve donepezil'in etkilerinin araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, FARMAKOLOJİ VE TOKSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEVİM KANDİŞ
Danışman: LEVENT ALTINTAŞ
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Son yıllarda sağlık ve teknoloji alanındaki gelişmeler ışığında, gerek insan gerekse hayvanların yaşam kalitesinde ve süresinde olumlu yönde iyileşmeler olmuştur. Fakat yaşam süresinin uzaması da beraberinde, yaşa bağlı kognitif bozuklukların yaygınlığında artış meydana getirmiştir. İnsanlarda Alzheimer hastalığı (AH), hayvanlarda ise Kognitif Disfonksiyon Sendromu (KDS), en yaygın görülen hastalıklardır. Bu rahatsızlığın artması; özellikle de yaşlı köpeklerin bakımı yönüyle, günümüz modern veteriner hekimliğinde giderek önem kazanan bir sorun haline gelmiştir. Metallerin nörotoksik etkilerinin olduğu bilinse de; alüminyumun, AH'nın önemli nedenlerinden biri ve hastalığın gelişiminde en büyük risk faktörlerinden biri konumunda olduğu bildirilmiştir. Alüminyum beyinde hafıza ve kognisyondan sorumlu olan korteks, serebellum ve hippokampusta birikir ve bu bölgelerde β-amiloid birikimi, oligomerizasyon, hiperfosforile tau yığılması, lipid peroksidasyonu, bozulmuş kalsiyum iyon değişimi ve apoptozis gibi Alzheimer patolojisiyle ilişkili patolojik olguları meydana getirir. Bu sebeple de deneysel olarak Alzheimer modeli oluşturmak için de sıklıkla tercih edilir. Günümüzde henüz AH ya da KDS'yi tam anlamıyla tedavi edecek bir ilaç ya da yöntem yoktur; ancak, hastalığa yakalanan insan ve hayvanların refahını artırmaya yönelik diyet ve ilaç tedavi programları uygulanır. İlaçla tedavide kullanılan gruplardan biri de AchEI (asetilkolinesteraz enzim inhibitör) grubu ilaçlardır. Asetilkolinesteraz inhibitörleri enzimatik bozulmayı önleyerek etki göstermekte ve AH için birinci basamak tedavi seçeneği olarak görülmektedir. AH tedavisi için hala ilk seçenek olarak kullanılan donepezil, düşük toksisitesi ve iyi tolere edilebilen AchE inhibe edici etkinliği ile popülerliğini korumaktadır. AH'nın diyetle tedavisinde ise, serbest radikallerin zararlı etkilerini azaltabilecek antioksidanlar ve mitokondriyal kofaktörlerin kullanımı esas alınır ve bu yönde yapılan çalışmalarda da ilgi daha ziyade yüksek oranda antioksidan içeren gıdalara doğru yönelmiştir. Bunların arasında sızma zeytinyağı, extra-virgin olive oil (EVOO) önemli bir yer tutar. EVOO, sature olmayan yağ asitleri ve yüksek oranda değerli biyofenolik bileşenleri içermesi nedeniyle diğer yağlardan ayrılır. Yine antioksidan, anti-inflamatuar, anti-apoptotik ve nöroprotektif etkileri olduğu bilinen diğer bir madde ise Rosmarinik asit (RA)'tir ve RA, çeşitli gıdalarda ve şifalı otlarda bulunan doğal bir fenol karboksilik asittir. Çalışmamızda Sprague Dawley ırkı erişkin erkek sıçanlara 15 gün boyunca 100 ml/kg dozda AlC₃ uygulaması yaptıktan sonra, 3 farklı gruba 21 gün boyunca tedavi protokolleri uygulanarak donepezil, EVOO ve rozmarinik asit uygulaması yapılmıştır. AlCl₃ uygulamaları ve tedavilerin bitiminde hayvan ağırlıkları, rölatif adrenal ve timus ağırlıkları, davranış testleri, motor performans testi, öğrenme bellek testi, histolojik ve biyokimyasal değerlendirmeler yapılarak istatistiksel anlamlılıklar değerlendirilmiştir. Stres parametresi olarak değerlendirilen rölatif timus ağırlığında AlCl₃ grubunda kontrol grubuna göre anlamlı azalma, tedavi gruplarında kontrol grubuna göre anlamlı artış görülmüştür. Açık alan ve yükseltilmiş artı labirent 76 testinde gruplar arası anlamlı fark görülmemiştir. Motor performans testinde 26 ve 30 rpm hızlarda donepezil grubunda AlCl₃ grubuna göre anlamlı artış görülmüştür. Öğrenme ve belleğin araştırıldığı Morris Water Maze testinde, 3.ve 4.öğrenme günlerinde AlCl₃ grubunda kontrol grubuna göre stres parametresi olarak değerlendirilen yüzme artışı görülmüş, deneyin 5.gününde ise donepezil grubunda platformun bulunduğu alanda geçirilen sürede AlCl₃ grubuna göre anlamlı artış görülmüştür. Prefrontal korteks MDA, LDH, pseudokolin esteraz ve beta-amiloid prekursör protein analizlerinde gruplar arası anlamlı fark görülmemiştir. Hipokampus LDH seviyesi AlCl₃ grubunda kontrol grubuna göre anlamlı düşük bulunmuştur. Serum kortikosteron seviyesinde gruplar arası anlamlı fark görülmemiş, serum MDA ve LDH seviyesi AlCl₃ grubunda kontrol grubuna göre anlamlı yüksek bulunmuştur. Histopatolojik olarak hematoksilen&eozin boyamada prefrontal kortekste Alzheimer grubunda kontrol grubuna göre atrofi, nöronal hücre yoğunluğunun azalması ve gliozis görülmüştür. Benzer şekilde hipokampusta hematoksilen&eozin boyamada Alzheimer grubunda kontrol grubuna göre nöronal hücre yoğunluğunun azalması ve gliozis görülmüştür. Aynı zamanda Alzheimer grubunda bazofilik boyamada hücre sitoplazmasında nörofibriler yumaklara rastlanmıştır. Congo red boyamada Alzheimer grubunun hipokampus ve prefrontal korteksinde pozitif boyanmış hücre sitoplazması, bozulmuş hücre bütünlüğü görülmüştür. Kontrol ve tedavi gruplarında hücrelerde hasara rastlanmamıştır. Literatürde 15 gün AlCl₃ uygulamasının Alzheimer patolojisi oluşturmak için yeterli olduğu gösterilmiş olsa da, orta ve şiddetli hastalık patolojisi oluşturmak için yeterli olmadığı görülmüştür. Bu sonuçlar, alüminyum maruziyetinin ılımlı Alzheimer patolojisi oluşmasında etkili olduğunu göstermektedir fakat rozmarinik asit ve EVOO'nun tedavide kullanılabilmesi için daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğu düşünülmektedir.