11.-15. yüzyıllarda Azerbaycan`da Türkmenler (Oğuzlar)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2000
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ZÜLFİYYE VELİYEVA
Danışman: ÜÇLER BULDUK
Özet:ÖZET Veliyeva, Zülfiyye, XI - XV yüzyıllarda Azerbaycan'da Türkmenler (Oğuzlar), Yüksek Lisans Tezi, Danışman Doç. Dr. Üçler Bulduk, Vm, s. 163. Azerbaycan'da M.Ö. Türk kökenli halkların olduğu şüphesizdir. Fakat, bölgenin tamamen Türk halkları tarafından ele geçirilmesi ve bir Türk vatanı haline getirilmesi Selçuklularla başlamaktadır. Türkmen boylan Azerbaycan'ın Türkleşmesinde bu anlamda önemli rol oynamışlardır. Selçuklu döneminde Azerbaycan'a gelip yerleşen Oğuz boylan genelde İslamiyet'i kabul etmiş olan Türkmenlerdi. Selçuklu dönemi yukanda da kaydettiğimiz gibi Türkleşmenin başlaması olarak değerlendirilmektedir. Bu dönem içerisinde buraya gelen Türkmenler bölgenin çeşitli yönlerine doğru dağılmış ve yerleşmişlerdir. Doğal olarak kendilerini çevredeki güçlü devletlerden korumaya çalışmışlardır. Gürcü ve Ermeni Krallıklanyla zaman zaman savaştıklan tarihi kayıtlarda geçmektedir. Selçuklu döneminde, Azerbaycan'da, Selçuklu devletinin bir uzantısı olarak görebileceğimiz İldenizler devleti (Atabeylik) ortaya çıkmıştır. Bu Atabeylerin Selçuklu yönetiminde bazı etkileri olduğu da bilinmektedir. Moğol devrinde, Moğol hücumlanyla Azerbaycan'a gelip yerleşen pek çok Türk kökenli halkların olduğu da bilinmektedir. Özellikle Moğol devrinde Kıpçak ve Uygurlann bu bölgeye yerleştikleri, Moğol yönetiminde Uygurlann yer aldığı kaydedilmektedir. Sadece Türk kökenli halklar değil, aynı zamanda Moğol 147kökenlilerin de Türkleşmesi Azerbaycan'ın Türkleşmesinde hızlandırıcı rol oynamıştır. Bu devrin doğal sonucunda ortaya çıkan Çobaniler, Celairler hatta Karakoyunlular da kendileri Türkmen olmalarına rağmen meşrutiyet sağlamak amacıyla kendilerini Moğol - Cengiz soyuna ve ananesine dahil etmeye çalışmışlardır. Karakoyunlu ve Akkoyunlu devrinde bölgenin artık tamamen Türkleştiği anlaşılmaktadır. Yine bu devirde Türkistan'dan Timur'la birlikte Türk kökenli boyların geldiği bilinmektedir. Fakat bu devirde artık Türkmen boy ve aşiretlerinin oturmuş bir sosyal - iktisadi yapılan söz konusudur. Türkmenler bu devirde ilk geldikleri yapıya sahip değillerdi ve bu yapılanmanın doğal sonucu olarak da Türkmen kökenli Safevi devleti ortaya çıkmıştır. Safeviler döneminde ise Türkmenler hemen hemen siyasi yapılanmalarını tamamlamış gibiydiler. 16. yy.a gelindiğinde Anadolu Türkmenlerinin de bir kısmı için, konar göçer Oğuz / Türkmen geleneğinin en esaslı temsilcisi Safeviler olmuştur. Bu nedenle Anadolu'dan pek çok Türkmen cemaati Azerbaycan ve İran'a yönelmiştir. Bir süre sonra Türkmen temelli Safevi devletinin yönetimi Farslaşsa da, XVI. yüzyılda Türkmenlerin tek siyasal sözcüsü olarak Safevi devletini görüyoruz. 148