DKAB öğretmenlerine göre din derslerinde ölüm eğitimi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: VAHDEDDİN ŞİMŞEK
Danışman: CEMAL TOSUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Modern dünyada insan, ölümü öteleyerek hayatlarının dışına atmaya çalışmakta ancak yakınlarından birini kaybettiği zaman ölümün tekrar hayatın acı bir gerçeği olduğunu hatırlamaktadır. Ölümü yok sayma, öteleme düşüncesini yetişkinlerin davranışlarıyla çocuklara aktarılmaktadır. Hayatın gerçeğini ölümü bastırmaya çalışmak yerine ölümle barışık yaşamak ve çocuklara bu anlatmak hem yetişkinlerin hem de çocukların hayatı daha dolu yaşamaya yardımcı olabilir. Ancak ölüm, çocuklara doğru bilgiler ile uygun pedagoji bir zeminde anlatılırsa söz konusu olumlu etki sağlanabilir aksi takdirde ölüm kaygısı ve korkusu gibi istenmeyen sonuçlar ortaya çıkabilir. Bu noktada, ölüm konusunun doğru bilgiler ile anlatımı için DKAB dersleri uygun bir zemin ve zaman dilimi olabilir. Çünkü çocukların çoğu dinle dolayısıyla onun eğitimi yapılan dersler ile ölüm arasında ilişki kurmaktadır. DKAB derslerinde ölüm konusu bazen doğrudan bazen de dolaylı olarak anlatılmak durumundadır. Çoğunlukla bu derslerde öğrencilerin ölüme dair çokça zorlu soruları da bulunmaktadır. Bu araştırma, öğrencilerin ölüm konusuyla ilgili merakları, ölüm konusunun anlatılmasının gerekçeleri, ölüm konusunun anlatımı sürecinde benimsenecek tutum, davranış, yöntem ve teknikler, din öğretiminde zorlu konuların öğretimi çerçevesinde ölüm konusunun öğretimiyle yaşanılan problemler ve uygun bir pedagojik zeminde yapılan ölüm eğitimin çocuklarda nasıl bir etki bıraktığını DKAB öğretmenlerinin görüşleri çerçevesinde ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Araştırma beş bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırmanın problemi, amacı, önemi, sayıltıları, sınırlılıkları, soruları ve ilgili yurt içinde ve dışında yapılmış araştırmalar yer almaktadır. İkinci bölümde araştırmanın kavramsal çerçevesi sunulmaktadır. Üçüncü bölümde araştırmanın yöntemi verilmekte; dördüncü bölümde araştırmada elde edilen bulgular DKAB Derslerinde Ölüm, Ölüm Teması Karşısında Öğretmen ve Ölüm Teması Karşısında Öğrenci temaları altında yorumlanmaktadır. Beşinci bölümde ise tartışma, sonuç ve öneriler yer almaktadır. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi dersinde ölüm konusunun öğretimini konu alan bu araştırma, hem literatür taramasına hem metin analizine (DKAB öğretim programı ve DKAB ders kitapları) hem de öğretmenlerin görüşlerine dayalı nitel araştırma yaklaşımın benimsendiği bir durum çalışmasıdır. Bununla birlikte araştırmaya katılan öğretmenlerin ölüm olgusunu nasıl anladıklarını, açıkladıklarını ve yorumladıklarını derinlemesine tespit etmek için "durum çalışması" deseni / modeli ile yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Araştırmanın çalışma gurubunu, 2019-2020 Eğitim ve Öğretim yılında Ankara ve Kırıkkale ili ve ilçelerinde ve farklı okul türlerinde görev yapan Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenleri oluşturmaktadır. Çalışma grubunda yer alan öğretmenlerin kıdem, mezuniyet, çalıştıkları okul türü ve yakın bir zamanda (son bir yılda) kayıp durumları incelendiğinde örneklem çeşitliliğine katkı sağlayabilecek araştırma evrenini oluşturmuş ve araştırma kapsamında 21 öğretmen ile görüşülmüştür. Elde edilen veriler MAXQDA 2018 nitel veri analiz programından yararlanılarak çözümlenmiş, nitel Kodlar, Alt Başlıklar, Kategoriler ve bu doğrultu da oluşan Temalar oluşturulmuştur. Araştırma bulguları çocukların ölüm konusu merak ettiğini, DKAB derslerinde ölüm konusunun anlatılmasının bir ihtiyaç olduğunu ortaya koymaktadır. DKAB öğretmenlerine göre söz konusu ihtiyaç, dinî, sosyal ve psikolojik gerekçelerden kaynaklanmaktadır. Okul dışında kontrolsüz veya pedagojik bir temel olmadan anlatılan ölüm konusu çocuklarda ölüm kaygısı ve korkusu gibi istenmeyen sonuçlara olabilmektedir. Diğer taraftan DKAB dersleri ölüm konusunun öğretimi doğrudan bir konu olmaması nedeniyle istenilen kazanımları elde etmek için çoğunlukla yetersiz kalmaktadır. Bununla beraber ölüm konusunun sınıf ortamına taşımak bazen hem öğrencilerin hem de velilerin olumsuz tepki vermesine neden olabilmektedir. Ancak öğretmenler, DKAB derslerinde doğru bilgilerin yer aldığı içerikler, uygun yöntem-teknikler hedef kitleye uygun iletişim ile olumsuz tepkilerin önüne geçebileceği gibi çocuklarda varsa ölüm kaygısı ve korkusunu gidermeye de imkân sağlayabileceğini düşünmektedir. DKAB öğretmenlerine göre de çocuklar din ve ölüm arasında ilişki kurmaktadır. Ve dolayısıyla öğrenciler ölüme dair soruların cevabını DKAB öğretmenlerinden beklemektedir. Öğretmenlerin büyük çoğunluğuna göre ölüm konusu DKAB derslerinin zorlayıcı bir konusudur. Bu noktada ölümü çocuklara anlatabilmek veya çocukların ölüme dair sorulara cevap verebilmek için öğretmenler bazı yetkinlik ve yeterliliğe sahip olmaları gerekmektedir. Bu yetkinlik ve yeterlilikten alanlarından bazıları başta konuyla ilişkili ayet ve hadislere dair alan bilgisi, öğrenci seviyesini dikkate alan yöntem-tekniklerin yer aldığı öğretmenlik alan bilgisi, psikoloji ve pedagoji bilgisi, iletişim ve empati becerileri gelmektedir. Diğer taraftan öğretmenlere göre ölüm konusunu anlatırken öğrencinin ve kendi bireysel tecrübeleri ders içeriği olarak sunmaları konunun daha iyi kavranmasında katkı sağlamaktadır. Ancak ölüm konusu anlatılırken öğretmenlerin ölümü bir korkutma aracı olarak değil, ölümü anlatırken aksine Allah'ın merhamet eden vurgulayan bir tutum benimsemesini gerektiği ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak ölüm, hayatın sonu, varlığın son bulması, vücudun biyolojik ve fizyolojik fonksiyonlarının yerine getirilememesi, sosyal olarak artık toplumun bir parçası olamama durumu olmasına rağmen tam olarak tecrübe edilemeyen, ne olduğunun bilinemeyen ve sonrasında bunun anlatılamayan bir olgudur. Yetişkinler gibi çocuklar da ölümün ne olduğunu merak etmekte ve belli dönemlerde ölüm hakkında yoğun düşünmektedir. Düşünülenin aksine çocuklar çok küçük yaşlardan itibaren ölümün farkındadır. Bununla birlikte çocuklar ölüm ve din arasında hem sebep hem de sonuç ilişkisi kurmaktadır. Bu ilişki zemini ölüme dair hayati soruları ortaya çıkarmaktadır. Ölümün ne olduğuna dair merakla ortaya çıkan sorulara cevap bulmak veya onlara cevap vermek sağlıklı bireyler için bir ihtiyaçtır. Bu yönüyle din eğitimi verilen derslerde her şeyden önce hayat, hayatın anlamı ve değeri, ona anlam veren ölüm ve ölüm sonrası hayata anlam veren sorulara cevap verilmelidir. Ümitvar olmayı destekleyecek ve Allah'ın merhametini vurgulayacak bir tutumla konuyu anlatmak ve DKAB derslerinde ahiret ünitesiyle ilgili bazı kazanımlar, çocukların zihin dünyasındaki bazı belirsizlikleri gidererek bir ölüm eğitimi yapma imkanı sağlayabilmektedir. Bu eğitim de çocuklarda varsa ölüm kaygısı ve korkusunu azaltamaya ve çocukların ileriki hayatlarını daha iyi anlama, anlamlandırma, katkı sağlayabileceği gibi hayatı daha zengin yaşamaya destek sağlayabileceği düşünülmektedir.